કાઠી અને કાઠીયાવાડ

Jogidas Khuman on His Manki

જોગીદાસ ખુમાણ

સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં આવીને વસેલી કાઠીકોમનો શરૂઆતનો સમય સંઘર્ષમય રહ્યો હતો. કચ્છના ભદ્રાવતીથી વાગડમાં આવેલ કંથરોટ સુધી પોતાની રાજસત્તા સ્થાપી પાવરગઢથી શાસન કરતા કાઠીઓ સામે કચ્છના યદુવંશી ફુલ્લપુત્ર લાખા કુલાણીએ વિક્રમ સંવત ૯૯૮થી ૧૦૩૨ દરમ્યાન તથા લાખા ફુલાણી પછી કચ્છની ગાદીએ આવેલા રાજાઓએ પણ કાઠીઓ સામે સંઘર્ષ ચાલુ રાખતા અનેક ખુંખાર જંગ ખેલાયા હતાં. જેમાં કચ્છના રાજા રા’પુંઆજીને કાઠીઓએ યુદ્ધમાં મારી પોતાની શક્તિનો પરચો બતાવ્યો હતો. રા’પુંઆજી પછી રા’વહેણજી અને તેના પછી રા’મુળવોજીએ પોતાના દાદા રા’પુંઆજીના મોતનો બદલો લેવા પાવરગઢના શાસક કાઠી એભલ પટકીર પર આક્રમણ કરતા યુદ્ધના મેદાનમાં રા’ મુળવોજી પણ મરાયા હતા. રા’મુળવોજી કાઠીઓના હાથે મરાતા રા’કાંયોજી ગાદીનશીન થયા હતા. કચ્છની સત્તા હાથમાં લેતા રાજા રા’ કાંયોજીએ છુપી તૈયારીઓ હાથધરી કાઠીઓ પર ચારેબાજુથી આક્રમણ કર્યુ હતું. તથા રા’ કાંયોજીએ કાઠીઓને આશરો આપનાર ગેડી (તા. રાપર)ના શાસક ઉમી વાઘેલા પર આક્રમણ કરી તેને મારી નાંખ્યો હતો. કાઠીઓને કચ્છમાં ટકવું મુશ્કેલ લાગતા તેઓ વાગડ થઈ માંડવ ધરામાં આવેલ સૂર્યમંદિર આગળ એકત્ર થતા એભલ પટકીરની આગેવાની હેઠળ એકત્ર થઈ પોતાના મુળવતન મુલતાનની યાદમાં આ સ્થળને થાન તરીકે ઓળખાવ્યું હતું.

લગભગ છસ્સો વર્ષથી પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા સતત સંઘર્ષ કરતી કાઠીકોમે સદીઓના સંઘર્ષોથી કંટાળી એક આખરી યુદ્ધ લડી લેવાની થાનગઢમાં તૈયારી આદરી હતી. એ વખતે થાનગઢમાં બાબરીયા રાજપૂતોનું શાસન હતું. કાઠીઓના સરદાર એભલ પટકીરને થાનગઢના બાબરીયાઓની મદદ મળી હતી, તે સાથે મૂળ વલભી મૈત્રક વંશના ઢાંકના રાજા ધાનવાળાના કુંવર વેરાવળજી સેના સાથે પડખે ઉભા રહ્યા હતા. એ વખતે દ્વારકાધીશના દર્શન કરવા નીકળેલા મારવાડના કાળુજી રાઠોડની સેનાની પણ અણધારી મદદ મળી રહી હતી. આ ઉપરાંત ઝાલોરગઢ રાજસ્થાનના વિરમદેવ ચૌહાણ અને ઝાલાવાડના ઝાલાઓ કાઠીઓની સાથે ઉભા રહેતા કચ્છના સાતમા જામ રા’ કાંયોજીને થાનગઢ નજીક કારમી હાર આપી હતી.

કચ્છસેનાને હરાવતા કાઠીઓએ થાનગઢને પોતાનું મુખ્ય મથક બનાવી એભલ પટકીરે સૌરાષ્ટ્રમાં કાઠીઓની તાકાત વધારવા ઢાંકના સૂર્યવંશી રાજા ધાનવાળાના કુંવર સાથે પોતાની દીકરીના લગ્ન કરી સામાજિક તાકાત વધારી હતી. મારવાડના રાજપૂત કાળુજી રાઠોડના વંશજો ‘ધાધલ’ તરીકે તો આરંભડાના વાઢેરોને ‘ગીડા’ તરીકે કાઠીઓમાં ભળ્યા હતા. રાજસ્થાનના વિરમદેવ ચૌહાણ અને તેના વંશજો કાઠીમાં ‘જળુ’ તરીકે ઝાલાવાડના ઝાલા રાજપૂતો ‘ખવડ’, પરમાર ક્ષત્રીયો ‘જેબલીયા’, બાબરીયા ક્ષત્રીયો ‘કોટીલા’ તરીકે કાઠીમાં ભળ્યા હતા. આ ઉપરાંત કપરા સમયે કાઠીઓ સાથે રહેતા ‘કાંમળીયા’, ‘મોભ’ વગેરે શાખાના આહીરો સાથે લગ્નેત્તર સંબંધોથી જોડાયા હતા. ઢાંકના રાજા વેરાવળજીની આગેવાની કાઠીઓએ સ્વીકારી પોતાની વિજ્ય યાત્રા સૌરાષ્ટ્રમાં આગળ વધારી હતી. વેરાવળજી વાળાને શક્તિશાળી ત્રણ પુત્રો ખાચર, ખુમાણ, વાળા થયા હતા. જોકે એક માન્યતા મુજબ ચાર કુંવર હોવાનું પણ કહેવામાં આવે છે. વેરાવળજી વાળાએ અંદર-અંદરના લડાઈ-ઝઘડા અને ખટપટોથી નબળા પડેલા સૌરાષ્ટ્રના નાના-મોટા રજવાડાઓ ઉપર ચડાઈ કરી ચોટીલા, જસદણ, જેતપુર, મેંદરડા, કુંડલા, ખેરડી (વિરપુર) જેવા સ્વતંત્ર રજવાડા ઉભા કર્યા હતા. તે સાથે ગોહીલવાડ, હાલાર, સોરઠ, ચુડા, લીંબડી, લખતર, વાંકાનેર, રાજકોટ જેવા રજવાડાઓને હંફાવવાનું શરૂ કર્યુઁ હતું.

સૌરાષ્ટ્રમાં કાઠીઓની આગવી સત્તા ઉભી કરતા વાળા વેરાવળજીએ પોતાના ત્રણેય શુરવીર પુત્રો ખાચર, ખુમાણ અને વાળા વચ્ચે પોતાના તાબાનાં ૬૬૦૦ ગામો સરખે ભાગે વહેંચતા કુંવર ખાચરજીના ભાગમાં ચોટીલા તાબાના ૨૨૦૦ ગામો આવેલા હતા.

કાઠીરાજ ખાચરજીને (૧) મોકાજી (૨) રામાજી (૩) લાખાજી (૪) ઠેબાજી નામે ચાર પુત્રો થયા હતાં. ખાચરજીના વંશજો ખાચર તરીકે ઓળખાવા સાથે મોકાણી, રામાણી, લાખાણી અને ઠેબાણી ખાચર તરીકેની પણ અલગથી ઓળખ ઉભી થઈ હતી. અવરતીયા કાઠીની 93 અટકો જે મૂળ કાઠી ગણાય છે, જયારે ઢાંકના વેરાવળ વાળાના વંશજો શાખાયત કાઠી તરીકે ઓળખાયા હતાં. ખાચર, ખુમાણ અને વાળાના નામે ઓળખાયેલા શાખાયત કાઠીમાં પણ અનેક પેટા શાખ જોવા મળે છે. ખાચરોમાં રામાણી, મોકાણી, ઠેબાણી, લાખાણી ઉપરાંત ચોમાડીયા, દાદુ, જેબલીયા, લોમસરીયા, હીપા વગેરે આવે છે. ખુમાણ કાઠીમાં ચન્ડા, ચન્ડસુર, લુમસર, માણ, મોતીયા, ઝામર વગેરે તથા વાળા કાઠીમાં વીસેક જેટલી અટકો જેવી કે ભોજગ, ભોગરા, લાલુ, વીકમા, વાજા, જોગીયા, કરપડા વગેરે આવે છે.

ઘોડી અને ભેંસ કાઠી અસ્મિતાના આગવા અંગ માનવામાં આવે છે. ગૃહ શણગાર અને અશ્વ શણગારમાં હીર ભરત અને મોતીકામની કાઠીઓમાં જોવા મળતી કુમાશભરી માવજત સાથેની સજીવકલા અન્ય કોમોમાં જોવા મળતી નથી. રસલક્ષી અને કલાલક્ષી દ્રષ્ટિ સાથે વસ્ત્ર-અલંકારના શણગારમાં કલામયતા અને જીવનપ્રત્યેની ભાવનામયતા સાથે ત્યાગની મૂર્તિ સમાન કાઠિયાણી સ્ત્રીનો આદર સત્કાર અજોડ માનવામાં આવે છે. પ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર સ્વ. શ્રીશંભુપ્રસાદ હ. દેસાઇના મંતવ્ય મુજબ કાઠી પ્રજાનું મૂળ વતન કયાં આવેલ છે ? તે અંગે ભલે કોઈ ઐતિહાસીક પ્રમાણભૂત માહિતી ઉપલબ્ધ ન હોય, પરંતુ એટલું તો ચોકકસ છે કે ઘોડી અને ભાલા સાથે સૌરાષ્ટ્રમાં સૌથી છેલ્લે આવેલા કાઠીઓએ પોતાની આગવી ઓળખ ઉભી કરી છે.

લેખક : જયંતિભાઈ આહીર

Posted in ઈતિહાસ Tagged with: , , , , ,

આ પણ વાંચો...

1)    વત્સરાજ સોલંકી -વાછરા દાદા 2)    જેસાજી જેઠવા ડાડા ની શૌર્ય કથા
3)    વીર યોદ્ધા – નાથા મોઢવાડિયા 4)    રાણપુરની સતીઓ
5)    ઝાલાવાડ ની ખાનદાની 6)    શ્રી શીતળા માતાજી મંદિર -કાલાવડ
7)    મુળુ માણેક અને પાંચ પાળિયા 8)    વીર મોખડાજી ગોહિલ
9)    જગાવાળા અને સંગ્રામસિંહ 10)    આનાથી મોટી કઈ વાત હોઈ શકે!
11)    महर्षि कणाद 12)    જોગીદાસ ખુમાણની આબરૂ
13)    ઉંદસરવૈયા અને બાબરિયાવાડ પંથક 14)    આહીર જ્ઞાતિ ઈતિહાસ
15)    મોટપ 16)    ગોહિલવાડ
17)    ગુજરાતના-જોવાલાયક સ્થળોમાં -વાંકાનેર 18)    લીરબાઈ
19)    રબારી જાતિનો ઇતિહાસ 20)    શ્રી ચામુંડા માતાજી -ઉંચા કોટડા
21)    કલાપી તીર્થ સંગ્રહાલય 22)    વાંકાનેર
23)    ભા’ કુંભાજી – ગોંડલ 24)    બારાડી – લીલી નાઘેર પંથક
25)    ભૂપત બહારવટિયો 26)    બ્રહ્મભટ્ટ બારોટ
27)    ગોરખનાથ જન્મકથા 28)    મહેમાનગતિ
29)    હૈયા કેરાં હેતની સરવાણી 30)    આરઝી હકૂમત
31)    ઘેડ પંથક 32)    ગોંડલ રજવાડા ની રાજવી ગાડીઓ
33)    બારોટો ની વહી -ચોપડા 34)    ચારણ જ્ઞાતિનો ઇતિહાસ
35)    ગોરખનાથ 36)    ડુબી ગયેલ દ્વારકા
37)    સર પ્રભાશંકર પટ્ટણી 38)    સર પટ્ટણીનું જીવનઃ પ્રેરણાનો અખંડ સ્‍ત્રોત
39)    લોકમેળાની ગઈકાલ અને આજ 40)    ઓખા બંદર
41)    વિર ચાંપરાજ વાળા 42)    જનેતાના દૂધમાં ભાગ
43)    જુનાગઢને જાણો 44)    કથાનિધિ ગિરનાર
45)    સતી રાણકદેવી 46)    કહેવતો એટલે સત્યનો નીચોડ
47)    ભુલાઈ ગયેલી પત્ર લખવાની પરંપરા 48)    શ્રી રાણી માં શ્રી રૂડી માં
49)    જેસોજી-વેજોજી 50)    જનની જણ તો ભક્ત જણ જે
51)    જોગીદાસ ખુમાણ 52)    સત નો આધાર -સતાધાર
53)    હરસિદ્ધમાતા મંદિર -જામનગર 54)    હાલાજી મેરામણજી અજાણી
55)    મોડ૫૨નો કિલ્લો 56)    દેપાળદે
57)    આનું નામ તે ધણી 58)    મહેર શુરવીર શહીદ નાગાજણ સિસોદિયા
59)    રા’ખેંગાર વાવ જુનાગઢ 60)    જાંબુર ગીર
61)    ખોડીયારમાં નું પ્રાગટ્ય 62)    મુક્તાનંદ સ્વામી
63)    ઘોડાખરા હિંદુ પીર 64)    સૌરાષ્ટ્રની ઐતિહાસિક -અડી કડી વાવ
65)    ગિરનાર 66)    ત્રાગા ના પાળીયા
67)    નાથા ભાભા મોઢવાડિયા 68)    પીરમબેટ -ભાવનગર જીલ્લો
69)    ગિરનાર 70)    ઐતિહાસિક જીલ્લો -અમરેલી
71)    વિર દેવાયત બોદર 72)    રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણી
73)    મેર જ્ઞાતિ 74)    માધવપુર ઘેડ
75)    અણનમ માથા 76)    કલાપી
77)    મહાભારત 78)    ચાલો તરણેતરના મેળે
79)    ઉપરકોટ કિલ્લો -જુનાગઢ 80)    તુલસીશ્યામ
81)    મણી(વાઘ) મંદિર -મોરબી 82)    પરબ ધામ -પરબ વાવડી, જુનાગઢ
83)    સૌરાષ્ટ્ર અથવા સોરઠ કે કાઠીયાવાડ 84)    સોમનાથ મંદિર
85)    સ્વામી ધર્મજીવનદાસજી અને ચૈતન્ય મંદિર 86)    જલા સો અલ્લા
87)    હમીરજી ગોહિલની વાત 88)    વીર યોધ્ધા હમીરજી ગોહિલ
89)    કનકાઇ માતાજી -ગીર 90)    મોંઘામૂલો માનવી -મેઘાણી
91)    અગ્નિકુળ રાજપૂતો નું જન્મ સ્થળ 92)    શહીદો ને કોટી કોટી વંદન
93)    લાઠી-તલવાર દાવ 94)    રાજકોટ અને લાઠી
95)    સંગીત કળા અને પ્રેમાનંદ સ્વામી 96)    રા’ ના રખોપા કરનાર
97)    વંશ ચિન્હ/રાજ્ય ચિન્હ Coat of Arms 98)    23 માર્ચ, શહીદ દિવસ
99)    વીર માંગડા વાળો 100)    મોજીલા મામા