ગીર સાથે ગોઠડી

Lion Safariગીરની સુંદરતાના માઈલસ્ટોન, ડુંગરો અને નદીઓ

ગીરના ડુંગરોના નામની પાછળ કંઈક ને કંઈક કથાઓ જોડાયેલી છે. ચરકિયો,વાસજાળિયો, બાબરોટ,ઘંટલો-ઘંટલી, વાસાઢોળ, નંદિવેલો, કાબરો, દોઢીનો માળ, ભીમસિયો, શામજી કાતરો, ઠોઠ, દોડો-દોડી જેવાં રોમાંચક નામ ધરાવતા આ ડુંગરો એ ગીરની ધરોહર છે અને સૌરાષ્ટ્રની શાન છે. આ ડુંગરો પણ ગીરકુટુંબના વ્હાલા અને વડીલ સભ્યો બની ગયા છે. ગીરમાં વસતા માલધારીઓ આ ડુંગરોને દેવ ગણીને પૂજે છે. આ પર્વતો અને તેની શ્રદ્ધાને લગતી દંતકથાઓ પણ માણવા જેવી છે.
– કેતન પી. જોષી

હિરણ હલકાળી, જોબનવાળી
નદી રૂપાળી, નખરાળી

આ પંક્તિ સાંભળતાં અહીં વર્ણન કોઈ નદીનું છે કે કોઈ રૂપયૌવનાનું, તે નક્કી કરવું અઘરું થઈ પડે છે. આટલું સરસ વર્ણન એ ગીરની બોલકી, ઝૂમતી, નાચતી અને ગાતી સરિતાનું જ છે. લોકસાહિત્યમાં ગીરનાં આવા તો અનેક વર્ણનો વાંચવા મળે છે. ગીરના કેટલાય પ્રદેશો એવા છે કે જેને આપણે જોયા હશે પણ જાણ્યા નહીં હોય. ગીરમાં એટલા બધા ડુંગરાઓ-ટેકરાઓ આવેલા છે કે જેને મળવાથી આપણું જીવન ભર્યુંભર્યું લાગવા માંડે.

ગીરની ભૂમિ આમ તો અગ્નિકૃત ખડકોની બનેલી છે એટલે કે ડુંગરાળ છે. અહીં તમે ગીરમાં કોઈ પણ માર્ગેથી પ્રવેશો, ડુંગરાઓ હેતાળ સ્મિત સાથે તમને સત્કારવા તૈયાર હોય છે. અહીં નાના-મોટા અનેક ડુંગરા આવેલા છે અને વિસ્મય સાથે આનંદની વાત તો એ છે કે દરેક ડુંગરાના નામકરણ થયેલા છે, તેની કોતરોમાં ઇતિહાસ અને દંતકથાઓ સચવાયેલી છે. આ બધું જાણ્યા પછી કોઈ ડુંગરને મળવું એ કોઈ ઇતિહાસને જાણવા બરાબર છે. ચોમાસામાં હરિયાળીથી છવાયેલા ડુંગરો અને તેમાંથી વહેતાં નાનાં-મોટાં ઝરણાંઓ જોવાં એક લહાવો છે. આ ડુંગરોના નામની પાછળ કંઈકને કંઈક કથાઓ જોડાયેલી છે. આમ આ ડુંગરો પણ ગીરકુટુંબના વ્હાલા અને વડીલ સભ્યો બની ગયા છે. ચરકિયો, વાસજાળિયો, બાબરોટ, ઘંટલો-ઘંટલી, વાસાઢોળ,નંદિવેલો, કાબરો, દોઢીનો માળ, ભીમસિયો, શામજી કાતરો, ઠોઠ, દોડો-દોડી જેવાં રોમાંચક નામ ધરાવતા આ ડુંગરો એ ગીરની ધરોહર છે અને સૌરાષ્ટ્રની શાન છે. ગીરમાં વસતા માલધારીઓ આ ડુંગરોને દેવ ગણીને પૂજે છે. આ પર્વતો અને તેની શ્રદ્ધાને લગતી દંતકથાઓ પણ માણવા જેવી છે. ગીર પશ્ચિમમાં આવેલા કાઠીતળ નામના નેસમાં એક માલધારી કે જેમને સંતાન ન હતું તેમણે ગીરના બે ડુંગરોના લગ્ન કર્યાં અને ગીરમાં વસતા તમામ માલધારીઓને આમંત્ર્યા. છે ને બ્રેકિંગ ન્યૂઝ લીમ્કા વર્લ્ડબુકમાં નોંધાય તેવા? ન ભૂતો ન ભવિષ્ય એવો આ બનાવ આજે પણ આ પંથકના લોકો સજળ નયને વાગોળે છે. લગ્નગીતો પણ ગવાયાં અને તે માલધારીએ જાણે કે તેમનાં સંતાનો પરણાવ્યાં હોય તેવો આનંદ લીધો. પ્રકૃતિ શીખવે છે કે જીવનમાં નથી તેનો વસવસો નહીં, પરંતુ પારકાને પોતાના બનાવીને આનંદ વહેંચો. અને આ ઘટના પછીની કહેવત છે કે ‘ઘંટલો-ઘંટલી પરણે અને અણવર વાસાઢોળ’. કદાચ આ બધું પ્રકૃતિના સાંનિધ્યમાં જ શક્ય બની શકે, સિમેન્ટ-કોંક્રિટનાં જંગલોમાં તો નહીં જ.

પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ પણ આ પર્વતો હંમેશાં આપણી પડખે ઊભા રહ્યા છે. પર્વતોના ઢોળાવમાં ઊગેલા ઘાસ અને નાના છોડને કારણે માટીનું ધોવાણ અટકે છે અને પાણી પણ અટકીને ચાલે છે, જેથી પાણી તળમાં ઊતરે છે, તેનો સંગ્રહ થાય છે. આ જોતાં તો એમ લાગે કે આપણે પ્રકૃતિ પાસેથી પણ નવી એગ્રીકલ્ચર અને વોટર સ્ટોરેજ સિસ્ટમ શીખવી જોઈએ. આ પર્વતો પરથી નીકળતાં નાનાં-મોટાં ઝરણાંઓ મળીને નદીઓ બને છે. એ નદીઓ બને છે વનસૃષ્ટિની તારણહાર! જો આ જંગલોમાં પર્વતોને બદલે સપાટ મેદાન હોય તો હિરણ, મચ્છુંદરી, શીંગવડો,રાવલ, જમરી, શેત્રુંજી, આંબાજળ જેવી મોટી નદીઓ ન હોત.

સૌરાષ્ટ્રનું ભુપૃષ્ઠ ઊંધી મૂકેલી રકાબીના આકારનું છે. તેથી વરસાદનું પાણી સંગ્રહી શકાતું નથી. આવા સમયે આ નદીઓ જ સૌરાષ્ટ્રવાસીઓની લાઈફલાઈન બની રહે છે. જો ગીરમાંથી નીકળતી નદીઓ આજે ન હોત તો સૌરાષ્ટ્રની આજે જે જળસમસ્યાની વિકટ પરિસ્થિતિ છે, તે તેનાથી પણ બદતર હોત તેમાં બે મત નથી. સૌરાષ્ટ્રવાસીઓને કુદરતે ઘણું આપ્યું છે, પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે તેઓ આમાંથી કેટલું સાચવી શક્યા અને કેટલું સાચવી શકશે? આ નદીઓ પર બંધાયેલા જાણીતા ડેમો જેવા કે ખોડીયાર ડેમ, શેત્રુંજી ડેમ, રાવળ ડેમ, શીંગવડો લેન્ડસ્કેપ તો છે જ, જે સૌરાષ્ટ્રની તરસ પણ બુઝાવે છે. ગીરનાં અબોલ પશુપક્ષીઓ માટે તો માનું ધાવણ પણ આ જ છે અને મૃત્યુશય્યા પર ગંગાનું જળ પણ આ જ છે. આ છે આ નદીઓની મહત્તા. થેન્ક્યુ કહેવાની જરૂરિયાત આ નદીઓને નથી, ફક્ત જરૂર છે તેની સંભાળની. સૌરાષ્ટ્ર અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં આર્થિક સધ્ધરતા માટે પણ આ નદીઓ ઉપયોગી છે. નાળિયેરી,આંબાવાડી, શેરડી, ચીકુવાડી વગેરે લહેરાતા પાક માટે આ નદીઓ શુકનવંતી સાબિત થાય છે. માલધારી મીઠો ઠપકો આપતાં ક્યારેક એમ પણ કહે છે કે,

જામરી તું જોરાવરી અને કાબરો તારો જેઠ
પહેલાં પછાડે આટલે, પછી વધારે પેટ

જળોદર નામનો રોગ આ નદીના કિનારે રહેતા લોકોને પહેલાં થતો અને તે માટે જ આ દોહરો રચાયો હશે. પણ આ નદીઓએ બધાને કંઈક ને કંઈક આપ્યું છે. કવિઓને ભરપૂર કવિતાતત્ત્વ આ નદીઓએ પૂરું પાડયું છે. કવિ દાદ કહે છેઃ

મારે શું કરવી એની વાત
એવી રૂપાળી હિરણની રાત

કવિઓની પાસે પણ જ્યારે આ નદીઓના સૌંદર્યને વર્ણવવા શબ્દો ઓછા પડે છે ત્યારે આપણે તો નિષ્પલક તેને નિહાળવી જ રહી. ગુજરાતીના શ્રેષ્ઠતમ કવિ ઉમાશંકર જોશી બોલે ત્યારે કંઈક આવું ભાસે છે-

જ્યાં જ્યાં નેસ વસ્યા આહિર તણા
ત્યાં ગાજે જંગલ ગીર તણા
કાળા ભમ્મર પાણી એના
ધસમસતા ધોકાર વહે…

Posted in દુહા-છંદ, ફરવા લાયક સ્થળો Tagged with: , , , , , , , , ,

આ પણ વાંચો...

1)    પાળીયા બોલે છે 2)    સૂર્ય પૂજા – ભલે ઊગ્યા ભાણ
3)    કાઠીયાવાડી છે 4)    પાલણપીરનો મેળો
5)    હોથલ પદમણી – કાઠીયાવાડી દુહા 6)    અષાઢી બીજ
7)    કાઠીયાવાડી દુહા 8)    વેરાવળ
9)    સાચા સંતો માથે ભક્તિ કેરા મોલ 10)    પોરબંદર ચોપાટી બીચ
11)    જૂનાગઢ નજીક સાઇટ સીઇંગ સ્પોટ્સ 12)    નરસિંહ મહેતાનો ચોરો -જુનાગઢ
13)    ચારણી નિસાણી છંદ 14)    કળાવંત કુળવંત કાઠીયાણી
15)    ગુજરાતના-જોવાલાયક સ્થળોમાં -વાંકાનેર 16)    સિંહણ બચ્ચું
17)    સોરઠ રતનની ખાણ 18)    સોરઠ દેશ ન સંચર્યો
19)    શ્રી ચામુંડા માતાજી -ઉંચા કોટડા 20)    વાંકાનેર
21)    ભા’ કુંભાજી – ગોંડલ 22)    ચારણી સાહિત્યમાં ઘોડાંનાં વિવિધ નામ
23)    જંગવડ ગીર 24)    બારાડી – લીલી નાઘેર પંથક
25)    ઘેડ પંથક 26)    ડુબી ગયેલ દ્વારકા
27)    લોકમેળાની ગઈકાલ અને આજ 28)    ઓખા બંદર
29)    સૌરાષ્‍ટ્રના પાંચરત્‍નો 30)    વિર ચાંપરાજ વાળા
31)    સિંહ ચાલીસા 32)    જુનાગઢને જાણો
33)    કથાનિધિ ગિરનાર 34)    કાગવાણી
35)    જામનગર ફોટો ગેલેરી 36)    જનની જણ તો ભક્ત જણ જે
37)    ગીરનો ડાલામથ્થો સાવજ 38)    સત નો આધાર -સતાધાર
39)    દીવાદાંડી -પીરોટન ટાપુ જામનગર 40)    વાહ, ભાવનગર
41)    સતી રાણકદેવી ના થાપા 42)    સૌરાષ્ટ્ર ની ઓળખ સમા લોકડાયરા
43)    મોડ૫૨નો કિલ્લો 44)    ધન્ય હો ધન્ય સૌરાષ્ટ્ર ધરણી
45)    રા’ખેંગાર વાવ જુનાગઢ 46)    ખોડીયાર ડેમ -ધારી
47)    Willingdon dam Junagadh 48)    જાંબુર ગીર
49)    ગિરનાર 50)    નાથા ભાભા મોઢવાડિયા
51)    પીરમબેટ -ભાવનગર જીલ્લો 52)    ગિરનાર
53)    માધવપુર ઘેડ 54)    Royal Oasis and Residency Wankaner
55)    વીર રામવાળા 56)    ચાલો તરણેતરના મેળે
57)    Old Bell Guest House 58)    Somnath Beach Development
59)    ઉપરકોટ કિલ્લો -જુનાગઢ 60)    ચોરવાડ બીચ
61)    મહુવા બીચ 62)    તુલસીશ્યામ
63)    વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન 64)    કાઠીયાવાડની કામિની
65)    મણી(વાઘ) મંદિર -મોરબી 66)    કાઠીયાવાડી દુહા
67)    નરસિંહ મેહતા તળાવ -જુનાગઢ 68)    કાઠિઓએ કાઠીયાવાડ કીધો
69)    કનકાઇ માતાજી -ગીર 70)    અગ્નિકુળ રાજપૂતો નું જન્મ સ્થળ
71)    જવામર્દો મહેરો ની યશોગાથા -મણિયારો 72)    આપણું સૌરાષ્ટ્ર
73)    શહીદો ને કોટી કોટી વંદન 74)    Jamjir Water Fall -Near Kodinaar
75)    ગજબ હાથે ગુજારીને 76)    વીર માંગડા વાળો
77)    પાંચાળ પંથક 78)    મચ્છુકાંઠો
79)    ઓખામંડળ પરગણું 80)    ભાલબારું અને નળકાંઠો પંથક
81)    ઝાલાવાડ પરગણું 82)    સાસણ ગીરનું વન્યજીવન અને લોકજીવન
83)    છત્રીસ રાજપૂત શાખા અને તેના ગઢ 84)    સોન હલામણ
85)    ભોજા ભગત ના ચાબખા 86)    ઘુમલી
87)    આવો સોમનાથ દરિયા-કાંઠે 88)    રૂપાળું ગામડું
89)    સોનકંસારી 90)    સતાધાર
91)    મધુવંતી ડેમ -માલણકા ગીર 92)    બાલા હનુમાન -જામનગર
93)    જાંબુવનની ગુફા 94)    કાઠીયાવાડી દુહા
95)    આહિરના એંધાણ 96)    કસુંબો
97)    લોકસાહિત્ય 98)    કાઠીયાવાડી દુહા
99)    ખીરસરા પેલેસ -રાજકોટ 100)    રાજિયાના સોરઠા