પાંચાળ પંથક

Tarnetar Fair Bull Cart Race

ઝાલાવાડનું એક પરગણું પાંચાળ પ્રદેશના નામે જૂના કાળથી જાણીતું છે. સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલ થાનગઢ, ચોટિલા, મૂળીએ બધો વિસ્તાર પાંચાળ ગણાય છે. સ્કંદપુરાણ અને પદ્મપુરાણમાં પાંચાળનો ઉલ્લેખ મળે છે. સૂર્યદેવળને મધ્ય માનીને તેની પૂર્વે મૂખી-માંડવરાય (માર્તંડદેવ-સૂર્ય) પશ્ચિમે મહીકુ, ઉત્તરે સરામાથક અને દક્ષિણમાં ચોટિલા અને આણંદપર એમ ૧૯૬ માઈલના ધેરાવામાં આ પરગણું પથરાયેલું હતું. અહીંની પ્રજા એને ‘દેવકો પાંચાળ દેશ’ પણ કહે છે.

આ પંથકનું નામ પાંચાળ શાથી પડયું હશે એનું અનુમાન કરતાં માયાશંકર પંડયા નોંધે છે કે આ ભૂમિનું નામ કણ્વઋષિનાં વખતમાં પાંચાળ બોલાતું હતું તેમ જણાય છે. ‘થાનમહાત્મ્ય’ના બારમા અધ્યાયમાં આપેલ હકીકત મુજબ રામચંદ્રજીએ ગુરુ વશિષ્ટને પૂછ્યું, ‘હે મુનિવર! મેં રાવણાદિક રાક્ષસોને માર્યા એ વખતે અગસ્ત્ય ઋષિએ કહ્યું કે રાવણ તો વિપ્ર બ્રાહ્મણ હતો, એટલે તમને બ્રહ્મહત્યાનું પાપ લાગ્યું. પાપના નિવારણ અર્થે દેવભૂમિ પાંચાળમાં જાઓ. ત્યાં કણ્વ, ગાલવ, ઓતિથ્ય, અંગીરા અને ભ્રેસપતિ આદિ પાંચ ઋષિઓના તપથી પાવન થયેલી ભૂમિ છે. પાંચ ઋષિઓના વસવાટ પરથી આ પ્રદેશ પાંચાળ દેશના નામે જાણીતો છે. થાન પાસે આવેલા તરણેતરમાં તરણેતરિયો મેળો આજે ય ભરાય છે.

અમૃત પંડયા નોંધે છે કે પાંચાલ નામ સૌરાષ્ટ્રમાં શી રીતે આવ્યું તે સમજાતું નથી. પાંચાલી પાંડવોના વખતમાં થઈ ગયાં. રામચંદ્રજી એના પહેલાં ઘણા વરસે થયા. કેટલાક માને છે પંચાળ નામ પાંચાલ દેશ પરથી આવ્યું છે. મૂળ પાંચાલ ઉત્તર ભારતમાં હાલ બરેલી અલિગઢ છે ત્યાં હતું. દ્રોપદીનો પિતા તેનો રાજા હતો. કિંવદંતી અનુસાર પાંડવો આ ભૂમિ પર આવેલા. અર્જુને અહીં મત્સ્યવેધ કરેલો. દ્રોપદી અર્થાત્ પાંચાલીના નામ પરથી પંચાળ પ્રદેશ કહેવાયો હોવાનું અનુમાન છે. આ કંકુવરણી (રતુંબડી) ધરતીના પટાધર પુરુષો નમણી નારીઓ, નવરંગ તોરિંગ (અશ્વો). કિલ્લોલતા સારસ અને મૃગલા વખણાય છે. એ દુહા કહે છેઃ

આછા પાણી વીરડે, ધરતી લાંપડીઆળ
સરતીર્યાં સારસ લવે, પડ જુઓ પાંચાળ

ગૂઢે વસ્તર ગોરિયાં, પગ પીંડીનો તાલ,
પનઘટ ઉપર પરહરે પડ જુઓ પાંચાળ

કંકુવરણી ભોમકા, સરવો સાલેમાળ,
નર પટાધર નીપજે, ભોંય દેવકો પાંચાળ.

સૌરાષ્ટ્રમાં પથરાયેલાં પ્રાચીન પરગણાં અને પંથકો ત્યાંની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ, લોકજીવન અને લોકસંસ્કૃતિનો સુપેરે પરિચય કરાવે છે.

સૌજન્ય: લોકજીવનનાં મોતી – જોરાવરસિંહ જાદવ

Posted in ઈતિહાસ, દુહા-છંદ Tagged with: , , , , , , , ,

આ પણ વાંચો...

1)    વત્સરાજ સોલંકી -વાછરા દાદા 2)    જેસાજી જેઠવા ડાડા ની શૌર્ય કથા
3)    પાળીયા બોલે છે 4)    વીર યોદ્ધા – નાથા મોઢવાડિયા
5)    સૂર્ય પૂજા – ભલે ઊગ્યા ભાણ 6)    કાઠીયાવાડી છે
7)    હોથલ પદમણી – કાઠીયાવાડી દુહા 8)    રાણપુરની સતીઓ
9)    અષાઢી બીજ 10)    ઝાલાવાડ ની ખાનદાની
11)    કાઠીયાવાડી દુહા 12)    શ્રી શીતળા માતાજી મંદિર -કાલાવડ
13)    મુળુ માણેક અને પાંચ પાળિયા 14)    સાચા સંતો માથે ભક્તિ કેરા મોલ
15)    વીર મોખડાજી ગોહિલ 16)    જગાવાળા અને સંગ્રામસિંહ
17)    આનાથી મોટી કઈ વાત હોઈ શકે! 18)    महर्षि कणाद
19)    જોગીદાસ ખુમાણની આબરૂ 20)    ઉંદસરવૈયા અને બાબરિયાવાડ પંથક
21)    આહીર જ્ઞાતિ ઈતિહાસ 22)    મોટપ
23)    ચારણી નિસાણી છંદ 24)    ગોહિલવાડ
25)    કળાવંત કુળવંત કાઠીયાણી 26)    ગુજરાતના-જોવાલાયક સ્થળોમાં -વાંકાનેર
27)    સિંહણ બચ્ચું 28)    સોરઠ રતનની ખાણ
29)    લીરબાઈ 30)    રબારી જાતિનો ઇતિહાસ
31)    સોરઠ દેશ ન સંચર્યો 32)    શ્રી ચામુંડા માતાજી -ઉંચા કોટડા
33)    કલાપી તીર્થ સંગ્રહાલય 34)    વાંકાનેર
35)    ભા’ કુંભાજી – ગોંડલ 36)    ચારણી સાહિત્યમાં ઘોડાંનાં વિવિધ નામ
37)    બારાડી – લીલી નાઘેર પંથક 38)    ભૂપત બહારવટિયો
39)    બ્રહ્મભટ્ટ બારોટ 40)    ગોરખનાથ જન્મકથા
41)    મહેમાનગતિ 42)    હૈયા કેરાં હેતની સરવાણી
43)    આરઝી હકૂમત 44)    ઘેડ પંથક
45)    ગોંડલ રજવાડા ની રાજવી ગાડીઓ 46)    બારોટો ની વહી -ચોપડા
47)    ચારણ જ્ઞાતિનો ઇતિહાસ 48)    ગોરખનાથ
49)    ડુબી ગયેલ દ્વારકા 50)    સર પ્રભાશંકર પટ્ટણી
51)    સર પટ્ટણીનું જીવનઃ પ્રેરણાનો અખંડ સ્‍ત્રોત 52)    લોકમેળાની ગઈકાલ અને આજ
53)    ઓખા બંદર 54)    સૌરાષ્‍ટ્રના પાંચરત્‍નો
55)    વિર ચાંપરાજ વાળા 56)    સિંહ ચાલીસા
57)    જનેતાના દૂધમાં ભાગ 58)    જુનાગઢને જાણો
59)    કથાનિધિ ગિરનાર 60)    સતી રાણકદેવી
61)    કહેવતો એટલે સત્યનો નીચોડ 62)    કાગવાણી
63)    ભુલાઈ ગયેલી પત્ર લખવાની પરંપરા 64)    શ્રી રાણી માં શ્રી રૂડી માં
65)    જેસોજી-વેજોજી 66)    જનની જણ તો ભક્ત જણ જે
67)    જોગીદાસ ખુમાણ 68)    સત નો આધાર -સતાધાર
69)    હરસિદ્ધમાતા મંદિર -જામનગર 70)    હાલાજી મેરામણજી અજાણી
71)    સૌરાષ્ટ્ર ની ઓળખ સમા લોકડાયરા 72)    મોડ૫૨નો કિલ્લો
73)    દેપાળદે 74)    આનું નામ તે ધણી
75)    મહેર શુરવીર શહીદ નાગાજણ સિસોદિયા 76)    ધન્ય હો ધન્ય સૌરાષ્ટ્ર ધરણી
77)    રા’ખેંગાર વાવ જુનાગઢ 78)    જાંબુર ગીર
79)    ખોડીયારમાં નું પ્રાગટ્ય 80)    મુક્તાનંદ સ્વામી
81)    ઘોડાખરા હિંદુ પીર 82)    સૌરાષ્ટ્રની ઐતિહાસિક -અડી કડી વાવ
83)    ગિરનાર 84)    ત્રાગા ના પાળીયા
85)    નાથા ભાભા મોઢવાડિયા 86)    પીરમબેટ -ભાવનગર જીલ્લો
87)    ગિરનાર 88)    ઐતિહાસિક જીલ્લો -અમરેલી
89)    વિર દેવાયત બોદર 90)    રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણી
91)    મેર જ્ઞાતિ 92)    માધવપુર ઘેડ
93)    અણનમ માથા 94)    કલાપી
95)    મહાભારત 96)    વીર રામવાળા
97)    ચાલો તરણેતરના મેળે 98)    ઉપરકોટ કિલ્લો -જુનાગઢ
99)    તુલસીશ્યામ 100)    કાઠીયાવાડની કામિની