ભાલબારું અને નળકાંઠો પંથક

Wheat of Bhal Saurashtra

ભાલબારું
ભાલપ્રદેશની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને ભુપૃષ્ટ રચના અંગે ભગવદ્ગોમંડલની નોંધ બોલે છે કે ૨ હજાર વર્ષ પહેલાં સૌરાષ્ટ્ર દ્વિપકલ્પ નહીં પણ ટાપુ હતો. કચ્છના રણની જગ્યાએ સમુદ્ર હતો. સિંધુ મુખ સૌરાષ્ટ્રનો પૂર્વ ભાગ હતો. કાળક્રમે સિંધુ નદીએ વહેણ બદલ્યું. ખંભાતનો અખાત પાછો હટી ગયો અને અગ્નિકોણ તરફનું રણ ‘ભાલ પરગણું’ બની રહ્યું. ભાલ નપાણિયો મુલક ગણાય છે. પણ એમાં અઢળક ચાસિયા ઘઉં પાકે છે. વર્ષો પહેલાં એન વિગ્મોર નામની અમેરિકન બાઈ કેન્સરના ઉપચાર અર્થે મુંબઈ આવી. એણે ભાલના દાઉદખાની ચાસિયા ઘઉંના જવારાના રસથી પુનઃ સ્વાસ્થ્ય પ્રાપ્ત કર્યું. એણે જગત આખાની ઘઉંની ૧૫ જાતોમાં ભાલિયા ઘઉંને સર્વશ્રેષ્ઠ ગણાવ્યા. દુહામાં એના ગુણગાન ગવાયા

નહીં છાશ છમકો ને છાંયડો, એવા કેતાક અવગુણ કહું?
પણ ભૂંડામાં ભલું એટલું, ભાલ નીપજે ઘઉં.

નળકાંઠો
ભાલ, સૌરાષ્ટ્ર અને વઢિયારના સીમાડાને જોડતો વચલો વિસ્તાર નળકાંઠો કહેવાય છે. નળના કાંઠે પઢારોની વસ્તી વિશેષ જોવા મળે છે. તેઓ અહીંની મૂળ પ્રજા છે. એમના મંજિરારાસમાં સાગર સંસ્કૃતિની ઝલક જોવા મળે છે.
અહીં આવેલું નળસરોવર ૫૦ ચો.માઈલમાં પથરાયેલું છે. ચોમાસામાં તેમાં ચાર પાંચ ફૂટ પાણી ભરાય છે. તેમાં ખરુ નામનું ઘાસ ઊગે છે. એમાં બીડ નામનું કાળું કંદ અને થેક થાય છે. શિયાળો આવતા છેક રશિયા અને સાઈબિરિયાથી અસંખ્ય યાયાવર પક્ષીઓ કુંજ-સારસ અહીં પોતાનાં બચ્ચાં ઉછેરવા આવે છે. આજે તો નળસરોવર પ્રવાસનધામ તરીકે વિકાસ પામ્યું છે. ગુજરાત રાજયની રચના થયા પછી ભાવનગર, અમરેલી, જામનગર, જૂનાગઢ, સુરેન્દ્રનગર, રાજકોટ જિલ્લાઓમાં આ બધા પંથકો અને પરગણાં સમાઈને લુપ્ત થઈ ગયાં છે.

સૌરાષ્ટ્રમાં પથરાયેલાં પ્રાચીન પરગણાં અને પંથકો ત્યાંની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ, લોકજીવન અને લોકસંસ્કૃતિનો સુપેરે પરિચય કરાવે છે.

સૌજન્ય: લોકજીવનનાં મોતી – જોરાવરસિંહ જાદવ

Posted in ઈતિહાસ, દુહા-છંદ Tagged with: , , , , , , ,

આ પણ વાંચો...

1)    આપા દાન મહારાજ 2)    કનડા ડુંગરની ખાંભીઓ
3)    વત્સરાજ સોલંકી -વાછરા દાદા 4)    જેસાજી જેઠવા ડાડા ની શૌર્ય કથા
5)    પાળીયા બોલે છે 6)    વીર યોદ્ધા – નાથા મોઢવાડિયા
7)    સૂર્ય પૂજા – ભલે ઊગ્યા ભાણ 8)    કાઠીયાવાડી છે
9)    હોથલ પદમણી – કાઠીયાવાડી દુહા 10)    રાણપુરની સતીઓ
11)    અષાઢી બીજ 12)    ઝાલાવાડ ની ખાનદાની
13)    કાઠીયાવાડી દુહા 14)    શ્રી શીતળા માતાજી મંદિર -કાલાવડ
15)    મુળુ માણેક અને પાંચ પાળિયા 16)    સાચા સંતો માથે ભક્તિ કેરા મોલ
17)    વીર મોખડાજી ગોહિલ 18)    જગાવાળા અને સંગ્રામસિંહ
19)    આનાથી મોટી કઈ વાત હોઈ શકે! 20)    महर्षि कणाद
21)    જોગીદાસ ખુમાણની આબરૂ 22)    ઉંદસરવૈયા અને બાબરિયાવાડ પંથક
23)    આહીર જ્ઞાતિ ઈતિહાસ 24)    મોટપ
25)    ચારણી નિસાણી છંદ 26)    ગોહિલવાડ
27)    કળાવંત કુળવંત કાઠીયાણી 28)    ગુજરાતના-જોવાલાયક સ્થળોમાં -વાંકાનેર
29)    સિંહણ બચ્ચું 30)    સોરઠ રતનની ખાણ
31)    લીરબાઈ 32)    રબારી જાતિનો ઇતિહાસ
33)    સોરઠ દેશ ન સંચર્યો 34)    શ્રી ચામુંડા માતાજી -ઉંચા કોટડા
35)    કલાપી તીર્થ સંગ્રહાલય 36)    વાંકાનેર
37)    ભા’ કુંભાજી – ગોંડલ 38)    ચારણી સાહિત્યમાં ઘોડાંનાં વિવિધ નામ
39)    બારાડી – લીલી નાઘેર પંથક 40)    ભૂપત બહારવટિયો
41)    બ્રહ્મભટ્ટ બારોટ 42)    ગોરખનાથ જન્મકથા
43)    મહેમાનગતિ 44)    હૈયા કેરાં હેતની સરવાણી
45)    આરઝી હકૂમત 46)    ઘેડ પંથક
47)    ગોંડલ રજવાડા ની રાજવી ગાડીઓ 48)    બારોટો ની વહી -ચોપડા
49)    ચારણ જ્ઞાતિનો ઇતિહાસ 50)    ગોરખનાથ
51)    ડુબી ગયેલ દ્વારકા 52)    સર પ્રભાશંકર પટ્ટણી
53)    સર પટ્ટણીનું જીવનઃ પ્રેરણાનો અખંડ સ્‍ત્રોત 54)    લોકમેળાની ગઈકાલ અને આજ
55)    ઓખા બંદર 56)    સૌરાષ્‍ટ્રના પાંચરત્‍નો
57)    વિર ચાંપરાજ વાળા 58)    સિંહ ચાલીસા
59)    જનેતાના દૂધમાં ભાગ 60)    જુનાગઢને જાણો
61)    કથાનિધિ ગિરનાર 62)    સતી રાણકદેવી
63)    કહેવતો એટલે સત્યનો નીચોડ 64)    કાગવાણી
65)    ભુલાઈ ગયેલી પત્ર લખવાની પરંપરા 66)    શ્રી રાણી માં શ્રી રૂડી માં
67)    જેસોજી-વેજોજી 68)    જનની જણ તો ભક્ત જણ જે
69)    જોગીદાસ ખુમાણ 70)    સત નો આધાર -સતાધાર
71)    હરસિદ્ધમાતા મંદિર -જામનગર 72)    હાલાજી મેરામણજી અજાણી
73)    સૌરાષ્ટ્ર ની ઓળખ સમા લોકડાયરા 74)    મોડ૫૨નો કિલ્લો
75)    દેપાળદે 76)    આનું નામ તે ધણી
77)    મહેર શુરવીર શહીદ નાગાજણ સિસોદિયા 78)    ધન્ય હો ધન્ય સૌરાષ્ટ્ર ધરણી
79)    રા’ખેંગાર વાવ જુનાગઢ 80)    જાંબુર ગીર
81)    ખોડીયારમાં નું પ્રાગટ્ય 82)    મુક્તાનંદ સ્વામી
83)    ઘોડાખરા હિંદુ પીર 84)    સૌરાષ્ટ્રની ઐતિહાસિક -અડી કડી વાવ
85)    ગિરનાર 86)    ત્રાગા ના પાળીયા
87)    નાથા ભાભા મોઢવાડિયા 88)    પીરમબેટ -ભાવનગર જીલ્લો
89)    ગિરનાર 90)    ઐતિહાસિક જીલ્લો -અમરેલી
91)    વિર દેવાયત બોદર 92)    રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણી
93)    મેર જ્ઞાતિ 94)    માધવપુર ઘેડ
95)    અણનમ માથા 96)    કલાપી
97)    મહાભારત 98)    વીર રામવાળા
99)    ચાલો તરણેતરના મેળે 100)    ઉપરકોટ કિલ્લો -જુનાગઢ