ઘેડ પંથક

Railway Station of Bantva

જેમ કચ્છનું રણ બીજા રણોથી નિરાળું છે તેમ ઘેડ પ્રદેશ સૌરાષ્ટ્રના બાકીના પ્રદેશથી નિરાળો છે. ઘેડ પ્રદેશનો ઉલ્લેખ ઇતિહાસમાં ૧૩મી સદીમાં થયો હોવાનું શંભુપ્રસાદ દેસાઈ નોંધે છે. ફળદ્રુપ ધરતીના કારણે ઘેડ પ્રદેશ સમૃદ્ધ ગણાય છે. કુતિયાણાથી પોરબંદર જતાં દક્ષિણે ઘેડ પંથકનો પ્રારંભ થાય છે. માધવપુરમાં વહેતી છેલ નદી મહિયારીથી આગળ વધી બાંટવાના સિમાડે થઈ બગસરા પહોંચે છે. ત્યાં બીજી નદીઓ મળે છે. એ વિસ્તાર મોટા ઘેડના નામે ઓળખાય છે. છેલ નદી આગળ જતાં ખમીદાણા, સુજ, ખીરસરા પાસે કાંપ ઠાલવે છે તેથી ત્યાંની ધરતી મબલખ પાક પકવે છે. આ વિસ્તાર નવલખા ઘેડ તરીકે પણ જાણીતો છે. ઘેડમાં ભાદર, છેલ, ઓઝત, મધુવંતી, મેધલ, ઉબેણ, કાલુન્દ્રી અને ઝાંજેસરી જેવી નદીઓ આવેલી છે. ચોમાસાની ઋતુમાં આ પ્રદેશમાં શ્રાવણ માસ અર્ધો ઉતરે ન ઉતરે ત્યાં સુધી પાણી ભરાયેલાં રહે છે. નવા બંદર પાસે ભાદર નદી સમુદ્રને મળે છે. ત્યાંનું બારું જો ન ખૂલે તો જન્માષ્ટમી સુધી ઘેડના ખેડૂતો ઘેર જ રહે છે. પાણી ઉતરે ને વરાપ થાય પછી વણ (કપાસ) પગુંધળી, જુવાર કે ચણા વાવે છે. તે પાકે ત્યાં સુધી માત્ર ધ્યાન જ રાખવાનું. ખડ કે નીંદણ કંઈ કરવાનું નહીં એટલે લોકકવિ કહે છે:

નાખો એટલું નીપજે, ને કરીએ એટલી ખેડ,
નહીં નીંદવું નહીં ખોદવું, ઘમ કે ગોરંભ ઘેડ.

ચોમાસાની મોસમમાં ખેડૂતો ઢીંચણસમો ગારો ખુંદીને ખેતરે ભલે જવું પડે પણ રસાળ ધરતીમાંથી અઢળક ઉપજ આવે એટલે એનું વળતર મળી જાય છે

છેલ (નદી) ફરે ને છેતરે, કાદવ ભાંગે કેડય,
વણ (કપાસ) ચણા ને ગુંધળી ઘર ભરી દયે ઘેડ.

ઘેડ પંથકમાં ૧૦૭ જેટલાં ગામડાં આવેલાં છે. એ બધાં ઊંચા ખડકાળ ટીંબા ઉપર વસ્યા હોવાથી નદીઓમાં પુર આવે ત્યારે એ બેટ બની જાવે છે. આમ છતાં ઉનાળામાં ગરમ પવન વાય ને ધૂળની ડમરીઓ ઉડે. પીવાનું પાણી ભરવા માટે દૂર દૂર સુધી બાઈઓને રખડવું પડે છે એટલે તો એના માટે ઉક્તિ કહેવાય છે

બરડો, બારાડી ને ઘેડ
ઈ ત્રણેય ને મોસમનો નહીં મેળ.

ભાદરકાંઠો અને નોળીકાંઠો
ભાદર એ સૌરાષ્ટ્રની અતી પ્રાચીન અને સૌથી મોટી નદી છે. ભાદર અને ભાદરમાં ભળી જતી નાનીમોટી નદીઓ ઘેડ પ્રદેશના ધોવાણનો કાંપ સમુદ્રમાં ઠાલવે છે. પરિણામે ઘેડના છીછરા સમુદ્રને આ નદીઓએ કાંપ વડે પૂરી દીધો છે. ભાદર નદી ઉપરનો પ્રદેશ ભાદરકાંઠાના નામે ઓળખાય છે. દરિયાકિનારા પર નવી બંદર અને માધવપુર એ બેની વચ્ચે આવેલા ઘેડની બરોબર દક્ષિણે નોળીકાંઠા ઉપરનો વિસ્તાર ‘નોળીકાંઠા’ તરીકે જાણીતો છે.



સૌરાષ્ટ્રમાં પથરાયેલાં પ્રાચીન પરગણાં અને પંથકો ત્યાંની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ, લોકજીવન અને લોકસંસ્કૃતિનો સુપેરે પરિચય કરાવે છે.

સૌજન્ય: લોકજીવનનાં મોતી – જોરાવરસિંહ જાદવ

Posted in ઈતિહાસ, દુહા-છંદ, શહેરો અને ગામડાઓ Tagged with: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

આ પણ વાંચો...

1)    વત્સરાજ સોલંકી -વાછરા દાદા 2)    જેસાજી જેઠવા ડાડા ની શૌર્ય કથા
3)    પાળીયા બોલે છે 4)    વીર યોદ્ધા – નાથા મોઢવાડિયા
5)    સૂર્ય પૂજા – ભલે ઊગ્યા ભાણ 6)    કાઠીયાવાડી છે
7)    પાલણપીરનો મેળો 8)    હોથલ પદમણી – કાઠીયાવાડી દુહા
9)    રાણપુરની સતીઓ 10)    અષાઢી બીજ
11)    ઝાલાવાડ ની ખાનદાની 12)    કાઠીયાવાડી દુહા
13)    શ્રી શીતળા માતાજી મંદિર -કાલાવડ 14)    મુળુ માણેક અને પાંચ પાળિયા
15)    વેરાવળ 16)    સાચા સંતો માથે ભક્તિ કેરા મોલ
17)    વીર મોખડાજી ગોહિલ 18)    જગાવાળા અને સંગ્રામસિંહ
19)    પોરબંદર ચોપાટી બીચ 20)    આનાથી મોટી કઈ વાત હોઈ શકે!
21)    महर्षि कणाद 22)    જોગીદાસ ખુમાણની આબરૂ
23)    ઉંદસરવૈયા અને બાબરિયાવાડ પંથક 24)    આહીર જ્ઞાતિ ઈતિહાસ
25)    મોટપ 26)    ચારણી નિસાણી છંદ
27)    ગોહિલવાડ 28)    કળાવંત કુળવંત કાઠીયાણી
29)    ગુજરાતના-જોવાલાયક સ્થળોમાં -વાંકાનેર 30)    મજેવડી દરવાજા-જુનાગઢ
31)    સિંહણ બચ્ચું 32)    સોરઠ રતનની ખાણ
33)    લીરબાઈ 34)    રબારી જાતિનો ઇતિહાસ
35)    સોરઠ દેશ ન સંચર્યો 36)    શ્રી ચામુંડા માતાજી -ઉંચા કોટડા
37)    કલાપી તીર્થ સંગ્રહાલય 38)    વાંકાનેર
39)    ભા’ કુંભાજી – ગોંડલ 40)    ચારણી સાહિત્યમાં ઘોડાંનાં વિવિધ નામ
41)    બારાડી – લીલી નાઘેર પંથક 42)    ભૂપત બહારવટિયો
43)    બ્રહ્મભટ્ટ બારોટ 44)    ગોરખનાથ જન્મકથા
45)    મહેમાનગતિ 46)    હૈયા કેરાં હેતની સરવાણી
47)    આરઝી હકૂમત 48)    ગોંડલ રજવાડા ની રાજવી ગાડીઓ
49)    બારોટો ની વહી -ચોપડા 50)    ચારણ જ્ઞાતિનો ઇતિહાસ
51)    ગોરખનાથ 52)    ડુબી ગયેલ દ્વારકા
53)    સર પ્રભાશંકર પટ્ટણી 54)    સર પટ્ટણીનું જીવનઃ પ્રેરણાનો અખંડ સ્‍ત્રોત
55)    લોકમેળાની ગઈકાલ અને આજ 56)    ઓખા બંદર
57)    સૌરાષ્‍ટ્રના પાંચરત્‍નો 58)    વિર ચાંપરાજ વાળા
59)    સિંહ ચાલીસા 60)    જનેતાના દૂધમાં ભાગ
61)    જુનાગઢને જાણો 62)    કથાનિધિ ગિરનાર
63)    સતી રાણકદેવી 64)    કહેવતો એટલે સત્યનો નીચોડ
65)    કાગવાણી 66)    ભુલાઈ ગયેલી પત્ર લખવાની પરંપરા
67)    શ્રી રાણી માં શ્રી રૂડી માં 68)    જેસોજી-વેજોજી
69)    જામનગર ફોટો ગેલેરી 70)    જનની જણ તો ભક્ત જણ જે
71)    જોગીદાસ ખુમાણ 72)    સત નો આધાર -સતાધાર
73)    વાહ, ભાવનગર 74)    હરસિદ્ધમાતા મંદિર -જામનગર
75)    હાલાજી મેરામણજી અજાણી 76)    સૌરાષ્ટ્ર ની ઓળખ સમા લોકડાયરા
77)    મોડ૫૨નો કિલ્લો 78)    દેપાળદે
79)    આનું નામ તે ધણી 80)    મહેર શુરવીર શહીદ નાગાજણ સિસોદિયા
81)    ધન્ય હો ધન્ય સૌરાષ્ટ્ર ધરણી 82)    રા’ખેંગાર વાવ જુનાગઢ
83)    Willingdon dam Junagadh 84)    દેવાયત બોદરની પ્રતિમા – જુનાગઢ
85)    જાંબુર ગીર 86)    ખોડીયારમાં નું પ્રાગટ્ય
87)    મુક્તાનંદ સ્વામી 88)    ઘોડાખરા હિંદુ પીર
89)    સૌરાષ્ટ્રની ઐતિહાસિક -અડી કડી વાવ 90)    ગિરનાર
91)    ત્રાગા ના પાળીયા 92)    નાથા ભાભા મોઢવાડિયા
93)    પીરમબેટ -ભાવનગર જીલ્લો 94)    ગિરનાર
95)    ઐતિહાસિક જીલ્લો -અમરેલી 96)    વિર દેવાયત બોદર
97)    રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણી 98)    મેર જ્ઞાતિ
99)    માધવપુર ઘેડ 100)    અણનમ માથા
0 comments on “ઘેડ પંથક
1 Pings/Trackbacks for "ઘેડ પંથક"
  1. […] ફ્રાન્સની જેમ ઘેડ પંથકમાં પણ કોફીનું વાવેતર, કુતિયાણા […]