Bhajan ane Bhojan no Mahimaગીતાજીમાં ધર્મના આચરણની વાતો ઉપરાંત આપણને તેમાંથી જીવન જીવવાની કળા અંગે અનેક ગુહ્ય વાતો પણ જાણવા મળે છે. દુનિયાના શ્રેષ્ઠ ગ્રંથ તરીકે ગીતાજીની ગણના થવાનું કારણ તેનું વાંચન-ચિંતન કરવામાં આવે તો જ ખબર પડે ! ગીતાજીમાં આહાર વિષે કેટલીક સુંદર વાતો લખી છે તે જરા જોઈએ.

ભોજન એ આપણાં અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવા માટે અનિવાર્ય છે. ભોજન વગર કદાચ થોડા દિવસો ચલાવી શકીએ, પરંતુ કાયમ નહીં. જો કે અંબાજી નજીક રહેતા માન. શ્રી પ્રહલાદ જાની (માતાજી) જેવા કોઈક વિરલા વર્ષોથી ભોજન વગર અપવાદરૂપ અજાયબીની જેમ જીવતા જોવા મળે છે !
શ્રીમદ્ ભાગવત ગીતાજીમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે સર્વ પ્રાણીનાં શરીરમાં રહેલ પ્રાણ અને અપાન વાયુથી ઉત્પન્ન થતો વૈશ્વાનર અગ્નિના રૂપમાં પરમેશ્વર પોતે છે, અને તે નીચે દર્શાવેલ ચાર સ્વરૂપમાં આહારને પચાવે છે.

  1. ભક્ષ્ય : ચાવવું પડે તેવા ભોજનને ભક્ષ્ય ગણવામાં આવે છે. જેમ કે રોટલી, રોટલા, મીઠાઈ, ફળફળાદી વગેરે.
  2. ભોજ્ય : પ્રવાહીના રૂપમાં લેવાતા ભોજનને ભોજ્ય કહે છે. જેમાં દૂધ, દહીં, ફળફળાદીના રસ તેમજ અન્ય પ્રવાહી ખાદ્યપદાર્થ ગણાવી શકાય છે.
  3. લેહ્ય : ચાટીને ખાવામાં આવતા પદાર્થને લેહ્ય ભોજન કહે છે. જેમાં ચટણી વગેરે ખાદ્ય પદાર્થ ગણાવી શકાય.
  4. ચોષ્ય : ચૂસીને ખાવા પડતા ખોરાકને ચોષ્ય કહે છે. જેમાં શેરડી, સંતરા, મોસંબી વગેરે ગણાવી શકાય.

‘આહાર સ્ત્વપિ સર્વસ્ય ત્રિવિધો ભવતિ પ્રિય :
ઉપરોક્ત ચાર સ્વરૂપે લેવામાં આવતા આહારને ગુણની રીતે ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવેલ છે. માણસને ઓળખવા માટે માટે તે કેવા પ્રકારનો આહાર પસંદ કરે છે ? તે જાણવાથી તેની પ્રકૃત્તિ કેસ્વભાવ જાણી શકાય છે. એક વખત કોઈ અજાણી વ્યક્તિના આહારની જાણકારી મેળવી લેશો; તો તેને સમજવામાં ખૂબ જ સરળતા રહેશે.

સાત્વીક માણસ રસયુક્ત, સ્નિગ્ધ, ઓજ વધારનારા, મનને ગમે તેવા ભોજન લે છે. અને આવું ભોજન લેનારા હંમેશા શાંત, સરળ, નિષ્કપટ અને સત્યનું આચરણ કરવામાં માનનારા હોઈ છે. ખારા, ખાટા, ગરમ, તીખા, શેકેલા-ભૂંજેલા, શરીરમાં દાહ પેદા કરનારા, દુ:ખ, ચિંતા અને રોગોને જન્માવનારા ભોજન રાજસી માણસોને પસંદ હોઈ છે. જે ભૌતિક સુખોમાં માનનારા, મહત્વાકાંક્ષી અને પોતાના હીત માટે અસત્યનો માર્ગ પણ અપનાવતા સંકોચ અનુભવતા નથી.

કાચા-પાકા, સુકાઈ ગયેલા રસવાળા, દુર્ગંધ મારતા, વાસી, એઠાં, માંસ, ઇંડા, દારૂ, ભાંગ, તમાકુ જેવા માદક પદાર્થ ઉપરાંત સંગદોષથી અપવિત્ર થયેલ ભોજન તામસ પ્રકૃત્તિ ધરાવતા લોકો પસંદ કરતા હોઈ છે. આવો આહાર લેનારાની વૃત્તિઓ અંગે જાજૂ લખવાની જરૂર નથી. હકીકતમાં તામસ આહાર લેનારા લોકો નિતીવિહીન, અસત્યના માર્ગે ચાલનારા જોવા મળે છે. સાત્વિક ખાદ્ય પદાર્થ ચોર-બદમાશ, જુઠ્ઠા કે અસત્યનું આચરણ કરનાર વ્યક્તિના સંયોગથી પ્રાપ્ત થયેલ હોય તો તેની સાત્વિકતા નાશ પામતા તેને અપવિત્ર ગણવામાં આવેલ છે. આવી રીતે અન્યાય-અધર્મથી ઉપાર્જીત અસત ધન વડે મેળવેલા ભોજનને પણ અપવિત્ર ગણવામાં આવે છે. પવિત્ર ભોજન અનીતિથી મેળવો કે કોઈ અસત્યનું આચરણ કરનારને ત્યાં મહેમાન થઈ ગ્રહણ કરો તો પણ આવા અપવિત્ર ભોજનની અસર તમારા શરીર અને મન પર અવશ્ય થતી હોય મહાત્મા ગાંધીજી તેથી જ સાધન શુદ્ધિનો આગ્રહ રાખતા હતા.

ગીતાજીમાં દર્શાવ્યા મુજબ અન્ન જીવસૃષ્ટીની ઉત્પત્તિનો મુખ્ય આધાર છે. શરીરને ચેતનવંતુ રાખનાર અન્નમાંથી લોહી અને વિર્યની રચના થાય છે, અને પ્રજોત્પત્તિ માટે વિર્ય આધાર છે. પ્રજોત્પત્તિ માટે મુખ્ય કારણભૂત અન્નની ઉત્પત્તિ વરસાદથી થાય છે અને વરસાદ યજ્ઞથી ઉત્પન્ન થાય છે. જયારે યજ્ઞ વિહીત કર્મોથી શક્ય બને છે. વરસાદ વગર અનાજ સંભવ નથી, તેમ વરસાદ માટે વાદળાનું બંધાવું જરૂરી હોય યજ્ઞની ઉર્જા દ્વારા જ વાદળાઓ બંધાય છે.
યજ્ઞ કોને કહેવો ? આપણે મંત્રોચ્ચાર સાથેના હોમહવનને યજ્ઞ તરીકે ઓળખીયે છીએ; પરંતુ તે પુરતું નથી. હકીકતમાં યજ્ઞ જીવમાત્રના વિહિત કર્મો સાથે સંકળાયેલ છે. વિહિત કર્મ એટલે કોઈપણ પ્રાણી ક્ષણમાત્ર પણ કર્મ કર્યા વગર રહી શકે નહીં તેવા કર્મો. દરેક મનુષ્ય/પ્રાણીએ પ્રકૃત્તિજનિત ગુણો વડે પરવશ થઈ કર્મ કરવા પડે છે. જેમ કે શ્વાસ લેવો, બોલવું, ચાલવું, જમવું-જમાડવું, પ્રસન્ન, દયા, કરૂણાભાવ, નિંદા, દ્વેષ, ક્રોધ, પ્રેમ, નામ-સ્મરણ, સત્ય-અસત્યનું આચરણ વગેરે વિહિત કર્મો છે. અને આ વિહિત કર્મોથી જે ઉર્જા ઉત્પન્ન થાય તે વરસાદને ઉત્પન્ન કરવામાં નીમિત્તરૂપ બને છે.

યજ્ઞમાં જપયજ્ઞ તથા અગ્નિમાં જઠરાગ્નિને ગીતાજીમાં શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવેલ છે. હવે વિચારો જપયજ્ઞમાં ક્યાં કોઈ હોમહવનની જરૂર પડે છે ? અને છતાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તેને શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ ગણાવે છે. ઇશ્વર સ્મરણ (નામજાપ) સાથે જે વ્યક્તિ કોઇ ભુખ્યાની આંતરડી ઠારે તો તેનાથી કોઈ મોટો યજ્ઞ શાસ્ત્રોમાં દર્શાવેલ હોવાનું જોવા મળતું નથી. નામ-સ્મરણ સાથે ભૂખ્યાને ભોજન કરાવી તેના જઠરાગ્નિને તૃપ્ત કરવામાં આવે તો એનાથી કઈ મોટી વાત ગણાય ? અને તેથી જ સૌરાષ્ટૃના વિરપુર, સતાધાર, બગદાણા, પરબ વગેરે અનેક તિર્થસ્થાનોમાં મહાન સંતોએ શરૂ કરેલો ભજન સાથે ભોજનનો મહિમા આજેય અવિરત ચાલી રહેલો જોવા મળે છે.

ગીતાજીમાં ભૂખ્યાને ખવરાવી વધેલું ભોજન આરોગનારને શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય ગણી તેને સર્વ પાપોથી મુક્ત ગણાવેલ છે. પરંતુ માત્ર અને માત્ર પોતાના માટે જ રાંધીને જે લોકો ખાય છે, તેનાથી કોઈ મોટું પાપી નથી.
આપણે દિવસ દરમ્યાન કેટલા હકારાત્મક કર્મો કરીએ છીએ ? અને જપયજ્ઞ મુજબ દિવસ દરમ્યાન કેટલું ઇશ્વર ભજન કરવા સાથે કોઈ ભૂખ્યાની આંતરડી ઠારીએ છીએ ખરા ? કે પછી ગીતાજીમાં દર્શાવ્યા મુજબ માત્ર આપણા માટે રાંધીને ખાનારા છીએ ? તે જરા વિચારવા જેવી વાત છે.

લેખક :જયંતિભાઈ આહીર

Posted in મનોરંજન Tagged with: ,

Ratubhai Adaniજન્મ : ૧૩ એપ્રિલ, ૧૯૧૪, ભાણવડ, જિ. જામનગર
પિતા : મૂળશંકર
પત્ની : કુસુમબહેન
અભ્યાસ : બી.કોમ, એલએલ.બી,
વ્યવસાય : બિલ્ડર

ગાંધીમૂલ્યોના સાચા વારસદાર, વિરાટ સંસ્થા સમાન રતુભાઈ અદાણીનો જન્મ તા. ૧૩-૪-૧૯૧૪ના દિવસે ભાણવડ મુકામે થયો હતો. પ્રાથમિક શાળામાં શિક્ષણ દરમિયાન જ ખાદી ધારણ કરી ‘સૌરાષ્ટ્ર’ સાપ્તાહિકનાં લખાણો વાંચી રાષ્ટ્રભાવના દ્રઢ થઈ. ધોલેરા છાવણી પર કૂચ લઈ જતા તેમને ગિરફતાર કર્યો, જેલના જડ નિયમોના વિરોધમાં જેલમાં પણ સત્યાગ્રહ આરંભ્યો. જેલમાં રવિશંકર મહારાજના સહવાસથી ‘ગીતા’ શીખ્યા. જેલમાંથી છૂટયા બાદ રચનાત્મક પ્રવૃત્તિનું થાણું નાંખી ‘સર્વોદય મંદિર’ સંસ્થા શરૂ કરી. ગામડાઓમાં લોકશિક્ષણનું કાર્ય કર્યુ. ‘આરઝી હકુમત’ની લોકસેનાના સરસેનાપતિ તરીકે આયુધો ધારણ કરી રતુભાઈએ જૂનાગઢના મોરચા પર પ્રશસ્ય કામગીરી બજાવી. ગૃહખાતા તરફથી રતુભાઈની માનદ પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી. ચૂંટણીમાં કેશોદમાંથી જંગી બહુમતીથી વિધાનસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા. ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના પછી મંત્રીમંડળમાં અગત્યનું સ્થાન મેળવ્યું. રતુભાઈ પાસે કુશળ સ્થપતિની કલાદ્રષ્ટી અને અનોખા આયોજનશક્તિ હતી. કેશોદની અક્ષયગઢની હોસ્પિટલને માત્ર રુગ્ણાલય જ નહિ પણ રળિયામણું આરોગ્યધામ બનાવ્‍યું. તેમણે ગ્રામજીવનના અનુભવી લખવા કલમ ઉઠાવી. ઉતરાર્ધમાં શારીરિક પીડાને પણ ધીરજથી સહન કરી લીધી. ઈ. સ. ૧૯૯૭ના વર્ષમાં એક દિવસે તેમણે અંતિમ શ્વાસ લીધા. તેમની ચિરવિદાયથી ગુજરાતે ગાંધીયુગનો મુઠ્ઠી ઊંચેરો માનવી ગુમાવ્યો.

ગુજરાતનો સાચો વિકાસ ગાંધીવિચાર, રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ, ખાદીકાર્ય, દારૂબંધી, સર્વધર્મ સમભાવ અને ગ્રામોત્થાનના પાયામાં જ છે.

રચનાત્મક આગેવાન:
૧૯૩૦માં ગાંધીજીની રાહબરી હેઠળ દેશભરમાં આઝાદી માટે લોકલડતનો જુવાળ ફાટી નીકયો ત્યારે રતુભાઈ ૧૬ વર્ષના હતા. સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં જોડાઈને તેમણે જેલવાસ પણ ભોગવ્યો. ૧૯૩૪માં જેલમાંથી છૂટ્યા પછી અમરેલી જિલ્લાના તરવડા ગામે રચનાત્મક પ્રવૃત્તિ શરૂ કરી. ૧૯૩૬માં કાઠિયાવાડ રાજકીય પરિષદની કાર્યવાહીમાં પણ તેમણે ભાગ લીધો હતો. ૧૯૪૨ની ‘હિન્દ છોડો’ ચળવળ દરમિયાન તેઓ બે વર્ષ સુધી ભૂગર્ભમાં રહ્યા અને પોતાના વિસ્તારમાં લડતનું સંચાલન કરતા રહ્યા. જૂનાગઢને મુક્તિ અપાવવા નવું આંદોલન શરૂ થયું હતું, જે ‘આરઝી હકૂમત ચળવળ’ તરીકે જાણીતું છે. તેમાં રતુભાઈએ લોકસેનાના સરસેનાપતિ તરીકે કામગીરી બજાવી હતી. પોતાના જીવના જોખમે તેમણે નવાબી થાણાં કબજે કર્યા હતા.

સર્વોદય આશ્રમના સ્થાપક:
જૂનાગઢ જિલ્લાના શાહપુરમાં ૧૯૪૮માં તેમણે સર્વોદય આશ્રમની સ્થાપના કરી ગાંધીજીની પ્રવૃત્તિઓને આગળ ધપાવવાની કામગીરીનો પ્રારંભ કર્યો. એ વખતે નિમ્ન કોટીનું ગણાતું ચર્મકામ તેમણે શરૂ કરાવ્યું હતું. મરેલાં ઢોરનાં ચામડાં ઉતારીને તેમાંથી સુંદર ચંપલ બનાવવા સુધીના ચર્મઉદ્યોગના અન્ય ક્ષેત્રોમાં તેમણે ગરીબ-પછાત લોકોને જોડી સ્વરોજગારી અપાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા અદા કરી હતી.

દેશને જોડવાની કપરી કામગીરી પાર પાડી:
આઝાદી બાદ ભારત દેશ એક સંઘ રૂપે સંગિઠત બનાવવાનો કપરો પડકાર તત્કાલીન નેતાગીરી સામે સર્જાયો હતો. રતુભાઈએ અમરેલી પંથકનાં નાનાં દેશી રજવાડાંને ભારત સંઘ (ઇન્ડિયન યુનિયન)માં જોડવાની કામગીરી બજાવી હતી. આ રજવાડાંના રાજવીઓની સહીઓ મેળવવાનું ડિપ્લોમેટિક કામ તેમણે પોતાની કુનેહ અને છાપને લીધે સહેલાઈથી પાર પાડ્યું હતું.

પંચાયત રાજ્યના જનક:
ઈ. સ. ૧૯૪૮માં તેઓ સૌરાષ્ટ્ર બંધારણ સભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા હતા. એ વખતે સૌરાષ્ટ્રનું અલગ રાજ્ય હતું. ઈ. સ. ૧૯૫૨માં સૌરાષ્ટ્ર વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં તેઓ ચૂંટાયા હતા અને આયોજન, કૃષિ, સહકાર, પછાતવર્ગ કલ્યાણ, પંચાયત અને વિકાસ ખાતાના પ્રધાન બન્યા હતા. ૧૯૫૬-૫૭માં પુન:રચિત મુંબઈ રાજ્યમાં તેઓ ગ્રામપંચાયત, મધનિષેધ અને કુટિર ઉદ્યોગ વિભાગના પ્રધાન બન્યા હતા. ૧૯૬૦માં ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના થતાં ડો. જીવરાજ મહેતાના પ્રધાનમંડળમાં ગ્રામવિકાસ, જાહેરબાંધકામ અને મજૂર વિભાગના પ્રધાન બન્યા હતા. ૧૯૬૨ની રાજ્ય વિધાનસભાની પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણી પછી ગ્રામવિકાસ, માર્ગ-મકાન ખાતાના પ્રધાન તરીકે રહ્યા હતા. ગુજરાતમાં આ ગાળા દરમિયાન પંચાયતી રાજ્યની સ્થાપના થઈ હતી. એટલે પંચાયત રાજ્યના જનક તરીકે રતુભાઈનું નામ આજેય ગૌરવપૂર્વક લેવાઈ રહ્યું છે.

બાગાયતના શોખીન
:
૧૯૬૩ પછી જૂનાગઢ જિલ્લામાં સોરઠ ક્ષયનિવારણ સમિતિ, રૂપાયતન નિસર્ગ ઉપચાર કેન્દ્ર, વિનય મંદિર, સાર્વજનિક કુમાર છાત્રાલય અને બીજી રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓમાં તેઓ સતત સંકળાયેલા રહ્યા હતા. બાગાયત તેમનો એક રસનો વિષય હતો. તેમણે ‘દીઠું મેં ગામડું જ્યાં’, ‘ગંગાવતરણ’ (ભાગ-૧ અને ૨) તથા ‘નવો જમાનો આવ્યો છે’ વગેરે પુસ્તકો પણ લખ્યાં છે. ૧૯૯૩ના સપ્ટે.માં અસ્તિત્વમાં આવેલી બળવંતરાય મહેતાની સરકારમાં તેઓ કૃષિ, વન, સહકાર, પંચાયતો તથા સંસદીય બાબતોના પ્રધાન તરીકે કાર્યરત રહ્યા હતા.

Posted in ઈતિહાસ, કલાકારો અને હસ્તીઓ, સેવાકીય કર્યો Tagged with: , , , , ,

ગોપીઃ
જશોદા ! તારા કાનુડાને સાદ કરીને વાર રે;
આવડી ધૂમ મચાવે વ્રજમાં કોઇ નહિ પૂછણહાર રે. … જશોદા.

શીકું તોડ્યું, ગોરસ ઢોળ્યું, ઉઘાડીને બ્હાર રે,
માખણ ખાધું, વેરી નાંખ્યું, જાન કીધું આ વાર રે … જશોદા.

ખાંખાંખોળાં કરતાં હીંડે, બીએ નહીં લગાર રે,
મહીં મથવાની ગોળી ફોડી, આ શાં કહીએ લાડ રે …. જશોદા.

વારે વારે કહું છું તમને હવે ન રાખું ભાર રે,
નિત ઊઠીને કેટલું સહીએ, રહેવું નગર મોઝાર રે … જશોદા.

જશોદાઃ
આડી-અવળી વાત તમારી, હું નહિ સાંભળનાર રે;
ડાહ્યો ડમરો લાડકો મારો, કદી ન એમ કરનાર રે … જશોદા.

મારો કાનજી ઘરમાં સૂતો, ક્યારે દીઠો બ્હાર રે,
દહીં દૂધનાં તો માટ ભર્યાં, પણ ચાખે ન લગાર રે … જશોદા.

શોર કરંતી ભલે સહુ આવી, ટોળી વળી દસ-બાર રે,
નરસૈંયાનો સ્વામી સાચો, જૂઠી વ્રજની નાર રે …. જશોદા.

– નરસિંહ મહેતા

Posted in ભજન-પ્રભાતિયા-પ્રાર્થના Tagged with:

ગણપતી ઉપર ચોપડેલા સિંદુર,
આજે ગણપતી પૂજા કોણે કરી?

આવ્યા હતા અનિલભાઈના કુંવર,
આજે ગણપતી પૂજા એણે કરી.

આવ્યા હતા મહેશભાઈના ભત્રીજા,
આજે ગણપતી પૂજા એણે કરી.

આવ્યા હતા જયેશભાઈના ભાણેજ,
આજે ગણપતી પૂજા એણે કરી.

આવ્યા હતા પ્રવિણભાઈના વીરા,
આજે ગણપતી પૂજા એણે કરી.

ગણપતી ઉપર ચોપડેલા સિંદુર,
આજે ગણપતી પૂજા કોણે કરી?

Posted in લગ્નગીત

જગતમાં બે વ્યક્તિ મહામૂર્ખ છે. એક, ખોટી નિંદા કરનારા.
અને બીજી, તેને રસપૂર્વક સાંભળનારા.

Posted in સુવિચાર