વસંત પંચમી હિંદુ તહેવાર છે, જે ગુજરાતી પંચાંગ મુજબ મહા સુદ પંચમના દિવસે ઉજવાય છે. આ તહેવાર સામાન્ય રીતે જાન્યુઆરીના અંત અથવા ફેબ્રુઆરીની શરૂઆતમાં આવે છે. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ, શ્રીકૃષ્ણ, રાધાજી અને દેવી સરસ્વતીની પૂજા કરવામાં આવે છે, જેમને પીળા વસ્ત્રો અને ફૂલોથી શણગારીને ગુલાલ, ધૂપ, દીપ અને જળ અર્પણ કરવામાં આવે છે. વસંત પંચમીને સરસ્વતી પૂજા અથવા શ્રી પંચમી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. શીખ સમાજ આ તહેવાર પતંગોત્સવ રૂપે ઉજવે છે.
હિંદુ સંસ્કૃતિ અનુસાર, વસંત પંચમીથી વસંત ઋતુની શરૂઆત થાય છે અને આ દિવસને વસંત ઋતુનો પ્રથમ દિવસ માનવામાં આવે છે.
વસંત પંચમી હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં અત્યંત શુભ અને અવર્ણનીય મુહૂર્તો પૈકીનું એક માનવામાં આવે છે. આ દિવસે પીળા રંગના વસ્ત્રો ધારણ કરવાનો તેમજ દેવી સરસ્વતીને પીળા રંગના ભોજનનો ભોગ अર્પણ કરવાનો વિધિરૂપ મહિમા છે.
હિન્દુ કેલેન્ડર મુજબ, દર વર્ષે માઘ મહિનાના શુક્લ પક્ષની પંચમ તારીખે વસંત પંચમીનો પવિત્ર તહેવાર ઉજવાય છે. આ દિવસે દેવી સરસ્વતીની શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરવાની પરંપરા છે.
શાસ્ત્રોમાં એવો ઉલ્લેખ મળે છે કે ભગવાન બ્રહ્માએ એક દિવસ ચાર હાથવાળી દેવીને પ્રગટ કર્યા, જેમના એક હાથમાં વીણા, બીજા હાથમાં પૌસ્તક (પુસ્તક), ત્રીજા હાથમાં માળા અને ચોથા હાથમાં આશીર્વાદ mudra (વરમુદ્રા) હતી. ભગવાન બ્રહ્માએ તેમને “સરસ્વતી” નામ આપ્યું અને જે દિવસ તેઓ પ્રગટ થયાં, તે દિવસ વસંત પંચમી હતો.
આ પવિત્ર દિવસે દેવી સરસ્વતીની પૂજાના વિધાન સાથે કેટલીક આચરણીય રીતો અને નિયમોનું પાલન કરવું પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ચાલો જાણીએ કે વસંત પંચમીના દિવસે કયા કાર્ય કરવા અને કયા ટાળવા જોઈએ.
વસંત પંચમીના દિવસે શું કરવું:
- પવિત્ર નદીમાં સ્નાન: વસંત પંચમીના દિવસે પવિત્ર નદીમાં સ્નાન કરવું ખૂબ શુભ માનવામાં આવે છે. જો નદીમાં સ્નાન કરવું શક્ય ન હોય, તો ઘરની પંક્તિમાં ગંગા જળ ભેળવીને સ્નાન કરો.
- માતા સરસ્વતીની પૂજા: દીલથી અને વિધિવત રૂપે માતા સરસ્વતીની પૂજા કરવી જોઈએ. તે સાથે સાથે તેમને પીળા ફૂલ પણ અર્પણ કરવાં.
- પીળા રંગના વસ્ત્રો: માતા સરસ્વતીને પીળા રંગના વસ્ત્રો ખૂબ જ પસંદ છે. તેથી, આ દિવસે જો શક્ય હોય તો પીળા વસ્ત્રો પહેરવાનો પ્રયાસ કરવો.
- હળદરનો અર્પણ: માતા સરસ્વતીને હળદર અવશ્ય અર્પણ કરો, જે પ્રખ્યાત અને અનિવાર્ય છે.
- પીળા મીઠા ચોખા (ખીર): વસંત પંચમીના દિવસે માતા સરસ્વતીને પીળા મીઠા ચોખા (ખીર) અર્પણ કરવું શુભ માનવામાં આવે છે. આ ભોજનના પ્રસાદને અનુસરીને દરેકને વહેંચવું.
- પીળો ખોરાક: માતા સરસ્વતીને પીળો ખોરાક બહુ ગમતો છે. આ દિવસે પીળી બૂંદી, કેસરી હલવો, રાજભોગ, માલપુઆ વગેરે અર્પણ કરી શકાય છે.
- પેન, કાગળ, ખાતાવહી: મંત્રવિધિ સાથે પેન, કાગળ, ખાતાવહી વગેરે રાખો. આ રીતે તમારી કૃતિઓ અને લેખન ક્ષેત્રમાં સફળતા મળશે.
- રત્ન ધારણ: જો તમે રત્ન ધારણ કરવા માગો છો, તો વસંત પંચમીના દિવસે પોખરાજ અને મોતી પહેરી શકો છો. પરંતુ, રત્ન ધારણ કરતા પહેલાં, જ્યોતિષની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
- વડીલોના આશીર્વાદ લો: પોતાના વડીલો અને ગુરૂઓનું સન્માન કરો અને તેમની સાથે સૌમ્ય વ્યવહાર રાખો — આ શુભ દિવસે તેમનો આશીર્વાદ લેવો ખૂબ કલ્યાણકારી માનવામાં આવે છે.
વસંત પંચમીના દિવસે શું ન કરવું:
- વાદવિવાદ અને દુર્વ્યવહાર ટાળો: આ પવિત્ર દિવસે કોઈ સાથે ઝઘડો કે ઉગ્ર વાદવિવાદ ન કરો અને ન જ કોઈને દુઃખ પહોંચાડો.
- વૃક્ષો અને પાક ન કાપો: વસંત ઋતુની શરૂઆત વડે આ દિવસ પ્રકૃતિ અને સંવર્ધન માટે સમર્પિત છે, તેથી વૃક્ષો, છોડ કે ખેતરમાં ઊગી રહેલી પાક કાપવી અનુકૂળ માનાતી નથી.
- અહિંસક અને સાદો આહાર: આ દિવસે સંપૂર્ણ રીતે શુદ્ધ શાકાહારી ભોજન લેવું જોઈએ. માંસાહાર અને મદિરા જેવી વસ્તુઓનું સેવન ટાળવું જોઈએ.
