અષાઢી બીજ અને રથયાત્રા: ભક્તિ, પ્રેમ અને પરંપરાની અદભૂત યાત્રા

દર વર્ષે અષાઢ માસની બીજના પાવન દિવસે સમગ્ર ભારતમાં ભક્તિનો મહાપ્રવાહ જોવા મળે છે. અષાઢી બીજ એ દિવસે જ્યારે ભગવાન પોતે ભક્તોને દર્શન આપવા માટે તેમના દ્વાર સુધી પધારે છે. પુરીથી લઈને અમદાવાદ સુધી, લાખો ભક્તો જગન્નાથજીની રથયાત્રામાં ભાગ લઈને પવિત્રતા અને પરમ શાંતિની અનુભૂતિ કરે છે.

ભગવાનનું ભક્તો સુધી આવવું

સામાન્ય રીતે ભક્તો ભગવાનના દર્શન માટે મંદિરોમાં જાય છે. પરંતુ અષાઢી બીજ એ એવો પાવન દિવસ છે જયારે ભગવાન જગન્નાથ, બલરામ, અને સુભદ્રા રથ પર આરૂઢ થઈને ભક્તો સુધી પહોંચી જાય છે. ભક્તો આ રથનું દોર ખેંચીને પોતાને વૈકુંઠ તરફ લઈ જતી યાત્રામાં સહભાગી બને છે.

રથયાત્રાની ઉત્પત્તિ: એક પ્રેમભરી ભાત

પ્રાચીન માન્યતા અનુસાર, એકવાર સુભદ્રાજી જ્યારે પોતાની સાસરીથી દ્વારિકા આવી ત્યારે તેમણે પોતાના ભાઈ શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામજી પાસે નગરદર્શન કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. ત્રણે ભાઈ-બહેનો પોતપોતાના રથમાં સવાર થઈને નગરમાં ફરવા નીકળ્યા. સુભદ્રાજીનો રથ વચ્ચે રાખવામાં આવ્યો. આ પ્રસંગની સ્મૃતિમાં દર વર્ષે પુરીમાં અને ભારતના અન્ય શહેરોમાં રથયાત્રા યોજાય છે, જે દસ દિવસ સુધી ચાલી ભક્તોની ભક્તિમાં ભાવનાનું પવિત્ર વહાણ બને છે.

અધૂરી મૂર્તિઓ પાછળની કથા

જગન્નાથજીની મૂર્તિઓ અનોખી છે – તેઓ અધૂરી લાગી શકે છે, પરંતુ તેમના રૂપ પાછળ એક મહત્વપૂર્ણ કથા છે. ઓડિસાના રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને ઇચ્છા હતી કે તેઓ શ્રી જગન્નાથ, બલરામ અને સુભદ્રાની ભવ્ય મૂર્તિઓ બનાવે. સમુદ્રમાંથી તરતું મોટું લાકડું જોઈને તેમને લાગ્યું કે આ કાષ્ઠમાંથી જ દેવમૂર્તિઓ બનવી જોઈએ.

જગન્નાથ સ્વામીએ વિશ્વકર્માને વૃદ્ધ શિલ્પીનો સ્વાંગ લઈને રાજા પાસે મોકલ્યા. તેમણે એક શરત મૂકી કે તેઓ એકવીસ દિવસ સુધી કોઈની રુકાવટ વિના મૂર્તિનિર્માણ કરશે. પરંતુ પંદર દિવસે રાજા અને રાણીને શંકા થઈ અને દાર ખોલાવતાં અર્ધનિર્મિત મૂર્તિઓ જોવા મળ્યાં. દુઃખી રાજાને તત્કાલ ભવિષ્યવાણી મળી:
“હે નરેશ! દુઃખી ન થાશો. અમે આ જ રૂપમાં પૃથ્વી પર સુશોભિત થવા ઇચ્છીએ છીએ.”

આથી આજે પણ જગન્નાથજી, બલભદ્ર અને સુભદ્રાની મૂર્તિઓ અધૂરા રૂપમાં જ દર્શન આપે છે – પણ એ અધૂરાઈમાં સંપૂર્ણ ભાવનાનું સમર્થ છે.

રાધાજી, રાસલીલા અને નારદજીનો આશીર્વાદ

એક વખત દ્વારિકા માં શ્રીકૃષ્ણ ઊંઘમાં “રાધે… રાધે…” બોલતા હતા. રાણી રુક્મિણી આ સાંભળીને આશ્ચર્યમાં આવી. સવારે તેમણે માતા રોહિણીને વિનંતી કરી કે રાધાજી વિશે અને રાસલીલા અંગે માહિતી આપે.

માતા રોહિણી કહે છે કે હું કહું પરંતુ એક શરત છે – સુભદ્રાને દરવાજા પર ઉભા રાખજો કે કોઇ અંદર ન આવે, એ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કે બલરામ પણ કેમ ના હોય!

જેમજ કથા શરૂ થાય છે, શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામ ત્યાં આવી જાય છે. doorway પર સુભદ્રા તેમને અટકાવે છે, પણ ત્રણેને કથા સંભળાય છે અને તેઓ ભાવવિહ્વળ થઈ જાય છે. એ સમયે નારદજી આવે છે અને તેઓ આ રૂપ જોઈને પ્રભુને પ્રાર્થના કરે છે:

“હે પ્રભુ! તમારી જે ભક્તિમાં લીન મૂર્તિઓ મેં દર્શન કરી છે તે પૃથ્વી પર હંમેશાં રહી શકે!”
ત્યારે ભગવાન નારદજીને વરદાન આપે છે – “તથાસ્તુ.”

અંતમાં

અષાઢી બીજની રથયાત્રા માત્ર ધાર્મિક અવસરમાં પૂરતી નથી, તે એક આત્મિક યાત્રા છે – જ્યાં ભક્ત ભગવાનના થોડા નજીક નહીં, ભક્તિમાં એકરૂપ થઈ જાય છે. રથનું દોર ખેચવું માત્ર શારીરિક કાર્ય નહીં, પણ ભગવાન સાથે સંબંધ જોડાવાનું ભક્તિપૂર્વકનું કૃત્ય છે. અષાઢી બીજ યાદકરાવે છે કે ભગવાન તો સદા ભક્તો તરફ આવનાર છે – શરત માત્ર શ્રદ્ધા અને ભક્તિની છે.

જય શ્રી જગન્નાથ!
જય ભક્તિ! જય પરંપરા!

આગળ વાંચો..

• જગન્નાથજીની રથયાત્રા વિષેની આ અજબ-ગજબ વાતો!
• અષાઢીબીજ ના કચ્છી દુહા
• અષાઢી બીજ અને જાડેજા કુળનો ઇતિહાસ