જેઠ મહિનાની કૃષ્ણ પક્ષની એકાદશીને યોગિની એકાદશી કહેવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવાથી વ્યક્તિ તમામ પ્રકારના દુઃખ અને પરેશાનીઓથી મુક્તિ પામે છે. સાથે જ યોગિની એકાદશી દિવસે વિશેષ ઉપાયો કરવામાં આવે છે.
યોગિની એકાદશીની કથા :
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને જણાવે છે કે સાંખ્યયોગ, ભક્તિયોગ અને કર્મયોગના મૂળમાં સમત્વયોગ હોય છે. યોગ એ આત્મામાં એકાગ્રતા લાવવાનું સાધન છે, જેમાં દાન, દમ, યજ્ઞ, તપ અને નિષ્ઠા જેવા ગુણોનો સમાવેશ થાય છે. યોગ જીવનને પ્રકાશિત કરીને તેને મહાન બનાવે છે અને ભક્તિ કરવાની પદ્ધતિ શીખવે છે. વ્રત અને તપ યોગનાં દૈવી તત્ત્વો છે, જે જીવનમાં ધ્યેય માટે કઠિન પરિશ્રમ કરવાની શક્તિ આપે છે.
યોગની ઊંચી અવસ્થા સમાધિ કહેવાય છે, જ્યાં સાધક પોતાનું શુદ્ધ આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે અને મોક્ષને પ્રાપ્ત થાય છે. પતંજલિ યોગદર્શનમાં જણાવે છે કે ધ્યાન અને સમાધિનું મૂળ ધ્યેયની પૂર્ણ અનુભૂતિમાં બને છે.
એકાદશીના વ્રત દ્વારા ઉપાસકની આત્મિક ઉન્નતિ થાય છે અને સંસારિક લાભ પણ મળે છે જેમ કે રિદ્ધિ-સિદ્ધિ અને યશ-કીર્તિ. ઉપાસના એ મનને ઈશ્વર સાથે જોડવાની વૈજ્ઞાનિક વિધિ છે.
શ્રદ્ધા, ભક્તિ, ધ્યાન અને યોગ ચાર મુક્તિના સાધન છે, જેમાં ભક્તિ શ્રેષ્ઠ છે. ભક્તિ એટલે આત્મતત્ત્વનું ચિંતન અને સાચા સ્વરૂપની પરખ.
શ્રીકૃષ્ણ યોગિની એકાદશી વિશે કહે છે કે આ એકાદશી સર્વ પાપોનો નાશક અને સંસાર સાગરમાંથી બચાવનાર છે.
યોગિની એકાદશીનો પ્રસંગ આ રીતે છે:
અલકાપુરના રાજા કુબેર ભગવાન શંકરના પરમ ભક્ત હતા. તેમનો સેવક હેમમાલી પૂજામાં ઉપયોગ થતી સામગ્રી લાવતો, પણ તેની પત્ની વિશાલાક્ષી સાથે વધારે લાગણીઓમાં મગ્ન રહેતો. એક વખત સામગ્રી વિલંબથી પહોચી હતી, જેના કારણે કુબરે તેને શાપ આપ્યો કે તે શરીર પર કોઢ થાય અને પત્નીથી વિયોગ થાય.
હેમમાલીએ મુનિ માર્કંડેયને આ શાપનું નિવારણ પૂછ્યું, તો તેમને કહ્યું કે જો યોગિની એકાદશીનું વ્રત કરે તો શાપ દૂર થશે.
તે સેવકે વ્રત કરીને કાયા કંચન જેવી થઈ અને પોતાના વિયોગનું દુઃખ દૂર કરી સુખી બન્યો.
આ વ્રત કરવાથી હજારો બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાનો ફળ મળે છે. યોગિની એકાદશી મહાપુણ્યદાયક અને પાપનાશક છે.
યોગ શરીર અને મનનો સંયમ શીખવે છે. ભગવાનની ચરણોમાં આત્મસમર્પણથી યોગ સિદ્ધ થાય છે. એટલે આ એકાદશીને ‘યોગિની એકાદશી’ કહેવાય છે.
