રાધનપુર (જી. પાટણ)ના નવાબ મુર્તુઝાખાનજી બાબીના શાસનકાળની એક અનોખી ઘટના ઇતિહાસના પાનાંમાં નોંધાઈ છે – એ છે એક શ્વાનની અસાધારણ વફાદારી અને અમરતાની વાર્તા.
પાટણ જિલ્લાના સાંતલપુર તાલુકામાં આવેલ ચારણકા અને ધોકાવાડા ગામો વચ્ચે એક વિશેષ તળાવ બંધાયેલું છે, જેનું નામ છે ડાઘાસર. આ તળાવ એક વફાદાર કૂતરાની યાદમાં રાધનપુરના નગરશેઠ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. કૂતરાની નિષ્ઠા અને સમર્પણને સ્મરણમાં રાખીને, સાથે સાથે જળસંચયના હેતુને પણ ધ્યાનમાં રાખી આ તળાવની રચના કરાઈ હતી.
નવાબ મુર્તુઝાખાનજી બાબીના સમયમાં, રાધનપુરના નગરશેઠના આંગણે લાખો વણઝારો આવ્યો. તેને સિંધના વેપાર માટે સફર કરવી હતી અને તેથી તેણે નગરશેઠ પાસે દસ હજાર કોડી (ત્યારનું ચલણ) ઉધાર માંગી. તેણે છ મહિને વ્યાજસહિત રકમ પરત કરવાનો વાયદો કર્યો. નગરશેઠે ચાલતી રકમ સામે કોઈ ગીરો માંગ્યો, તો લાખા પાસે ઘરેણાં ન હતા — પરંતુ તેની પાસે હતો પોતાનું સૌથી પ્રિય અને વિશ્વાસુ ડાઘીયો કૂતરો. અંતે, લાખાએ પોતાનો કૂતરો નગરશેઠના સંરક્ષણે (ગીરવે) રાખ્યો અને નગરશેઠ પાસેથી ચલણ મેળવી સિંધ તરફ સફર પર નીકળ્યો.
રાત્રિના સમયે નગરશેઠના ઘેર તસ્કરો ઘૂસ્યા અને મોટી જ્ઞાતિની સંપત્તિ ચોરીને ફરાર થઈ ગયા. એ સમયે ડાઘીયો કૂતરો ઘરની રક્ષા પર હતો, તેથી તેણે તરત ચોરોને દોડ ચાલુ કરી. ચોરોએ ચોરેલી માલમત્તા એક જગ્યાએ દાટી હતી, જે કૂતરાએ જોયું અને પછી તે પાછો નગરશેઠના ઘેર આવ્યો.
સવાર થતા ચોરીના સમાચાર સમગ્ર નગરમાં ફેલાઈ ગયા અને ચકચાર મચી ગઈ. એ દરમિયાન વફાદાર ડાઘીયો કૂતરો નગરશેઠને લઈને સીધો એ સ્થાને ગયો જ્યાં ચોરોએ માલ દાટ્યો હતો. જ્યારે ત્યાં ખોદાણ કરાયું, ત્યારે ચોરી ગયેલી તમામ સંપત્તિ મળી આવી. આ ઘટનાથી નગરજનો હર્ષિત થઈ ઊઠ્યા અને નગરશેઠ પણ પોતાના વફાદાર ડાઘીયા માટે ભાવવિભોર બની ગયા.
ચોરી થયેલી સંપત્તિ પરત મળ્યા બાદ, નગરશેઠે ડાઘીયા કૂતરાની વફાદારીથી અભિભૂત થઈ તેના ગળામાં એક ચિઠ્ઠી બાંધી. ચિઠ્ઠીમાં લખેલું: “તમારું દેવું માફ કરું છું અને તમારો કૂતરો પાછો મોકલું છું.”
પછી તેણે ડાઘીયા કૂતરાને મુક્ત કરી દીધો. નાનો વફાદાર સાથી સાંતલપુર પાસેથી સીંધ તરફ તેના માલિકને શોધવા નીકળ્યો. લગભગ ૨૦ કિમીના અંતરે, સિંધના રણ કિનારા નજીકથી લાખા વણઝારાની પોઠ આવતી દેખાઈ. લાખો વેપાર કરીને પરત ફરી રહ્યો હતો.
તેણે પોતાનું પ્રાણથી પ્યારું કૂતરો પોતાનાથી પહેલા આવી રહ્યું છે તે જોઇને વિચારી લીધો કે કદાચ એ શેઠના ત્યાંથી ભાગી આવ્યો છે. ગુસ્સામાં ભરાઈ ગયેલા લાખાએ લાકડીનો ઘા માર્યો. નિર્દોષ અને વફાદાર ડાઘીયો ઘાયલ થયો, ભોંય ભેંગો અને પોતાનાં પ્રાણ ત્યજી બેઠો…
જ્યારે લાખા વણઝારાએ કૂતરાના ગળામાં બાંધેલી ચિઠ્ઠી ખોલી અને વાંચી, ત્યારે તેને આખી હકીકત સમજાઈ. પોતાના વફાદાર સાથીને આળસામાં અને શંકામાં આવીને ન્યાય આપ્યા વિના મારી નાખ્યાનું તેને ભારે પસ્તાવું થયું. દુખથી ભરી આંખોથી તે ધ્રૂસ્કે ધ્રૂસ્કે રડી પડ્યો.
મઢુત્રાના વયોવૃદ્ધ અગ્રણી ગંગારામ ખોડીદાસ ઠક્કરના જણાવ્યા મુજબ, રાધનપુરના નગરશેઠના આર્થિક સહયોગથી કૂતરાની સ્મૃતિમાં એ જ સ્થળે તળાવ બંધાવાયું અને તેનું નામ રાખવામાં આવ્યું ડાઘાસર તળાવ, ડાઘીયા કૂતરાના નામ પરથી.
સાથે સાથે એક પાળીયો પણ બનાવવામાં આવ્યો — એક શિલાલેખ જે વફાદારી, નિષ્ઠા અને અફસોસની આ અનોખી ઘટના માટે અવિસ્મરણીય સાક્ષી બની ગયો છે. આજે પણ આ ડાઘાસર તળાવ અને કૂતરાનો પાળીયો રાઢણપુરની ધાર્મિક, ઐતિહાસિક અને માનવિય વારસાની જીવંત યાદગિરી તરીકે અંકિત છે.
ગુજરાતી ભાષાના પાઠ્યપુસ્તકમાં ઉલ્લેખ
ધોરણ ૪ ના ગુજરાતી ભાષાના પાઠ્યપુસ્તકમાં પણ રાધનપુરના વફાદાર ડાઘીયા કૂતરાની આ અનોખી ઘટનાનો સવિસ્તાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. વિદ્યાર્થીમિત્રો માટે આ કહાણી શિક્ષણપ્રદ બને તે માટે નગરશેઠ, લાખો વણઝારો અને વફાદાર કૂતરાની ભુમિકાઓ સાથે દ્રશ્યોનું જીવંત ચિત્રણ પણ આપવામાં આવ્યું છે.
હાલાંકે, આ પાઠમાં કૂતરાની સમાધિ રાધનપુરના વડપાસર તળાવના કિનારે દર્શાવવામાં આવી છે, જે ભૂલભર્યું છે. વાસ્તવમાં ડાઘીયા કૂતરાનો પાળિયો અને ડાઘાસર તળાવ પાટણ જિલ્લાના સાંતલપુર તાલુકામાં આવેલ ધોકાવાડા-ચારણકા ગામોની વચ્ચે આવેલા છે.
વડપાસર તળાવ પાસે જે સમાધિ દેખાય છે, તે રાધનપુર રિયાસતના લોકપ્રિય અને લોકહિતના કાર્યોથી ઓળખાતા અંગ્રેજ વહીવટદાર કર્નલ મલ્કમ થોમસ લૉયડ તથા તેમના કૂતરાની છે, જેમને તે સમયના લોકો લાટસાહેબના હુલામણા તરીકે ઓળખતા. કર્નલ લૉયડનો અવસાન વર્ષ 1900માં થયો હતો.
અત્રે સ્પષ્ટ થાય છે કે ઐતિહાસિક રીતે ડાઘીયો કૂતરો અને ડાઘાસર તળાવ સંબંધિત સ્થળ ધોકાવાડા-ચારણકા છે, જ્યારે વડપાસર તળાવ પાસેની સમાધિ અલગ વ્યક્તિ અને સમયની યાદમાં છે.
