શિવરાત્રી તો પ્રતિમાસ આવે છે. પરંતુ મહા શિવરાત્રી વર્ષમાં એક જ વખત આવે છે. શિવજીના ભકતો આ દિવસે ઉપવાસ રાખી ૐ નમઃ શિવાય ના અખંડ પાઠ કરી શિવલીંગ પર બીલીપત્રો ચઢાવી દુધ અને પાણીનો અભિષેક કરી શિવ ઉપાસના દ્વારા ભગવાન શંકરના કૃપાપાત્ર બનવા પ્રયત્ન કરે છે.
શિવભકતોમાં અદકેરૂ મહાત્મય ધરાવતું આ મહાશિવરાત્રી પર્વના આગમન વેળાએ મહાશિવરાત્રીનું રહસ્ય જોઇએ તો કહેવાય છે કે ભગવાન વિષ્ણુ અને બ્રહ્મા વષા શ્રેષ્ઠતા અંગેનું વાકયુધ્ધ થતા તે યુધ્ધને અટકાવવા માટે ભગવાન શંકર અગિ્ન મહાલીંગ તરીકે ત્યાં સ્થાપીત થયા. જેનું મુળ પાતાળથી પણ નીચે અને બ્રહ્માંડથી ઉપર સુધી હોવાથી તેનો તાગ મળતો નહતો. ભગવાન વિષ્ણુ પાતાળથી બ્રહ્માંડ સુધી ફરી વળ્યા. પરંતુ લીંગનો તાગ મળ્યો નહી. જયારે ભગવાન બ્રહ્મા બ્રહ્માંડની ઉપર સુધી ગયા પરંતુ તેને તાગ મળ્યો નહિ. આમ છતાં તેઓ ખોટુ બોલ્યા કે તેને લીંગનો તાગ મળી ગયો છે.
આથી ભગવાન બ્રહ્માને શિક્ષા કરવા અગિ્નસ્તંભ (લીંગ)માંથી ભગવાન શંકર પ્રગટ થયા અને જે પાંચમાં મુખથી બ્રહ્મા અસત્ય બોલેલા તે મુખ કાપી નાંખ્યું. ત્યારે ભગવાન બ્રહ્મા અને વિષ્ણુએ શિવજીનું પુજન કર્યુ.
બધા દિવસોમાં શ્રેષ્ઠ દિવસ અને રાત્રી ગણવાથી તેને મહાશિવરાત્રી નામ અપાયું. આમ મહાશિવરાત્રીનું પર્વ એ શિવભકતો માટે શિવની આરાધના અને ઉપાસનાનો તહેવાર છે.
શિવરાત્રિ ભગવાન શંકરને સમર્પિત પવિત્ર દિવસ છે. દર મહીનાની વદ ચૌદસ, એટલે કે અમાવસ્યાના પેહલાનો દિવસ, શિવરાત્રિ તરીકે ઓળખાય છે. જો કે જે દિવસ લોકોને વિશેષરૂપે શિવરાત્રિ તરીકે ઉજવતા હોય છે, તે મહા માસની વદ ચૌદસ હોય છે અને તેને “મહાશિવરાત્રિ” કહેવાય છે. માન્યતા મુજબ, શિવરાત્રિના દિવસે દ્વાપર યુગની શરૂઆત થઈ હતી અને એ જ દિવસે પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ પ્રગટ થયું હતું.
શિવરાત્રિની કથાઓ
- સમુદ્રમંથન કથા:
સમુદ્રમંથન વખતે સૌથી પહેલા ભયાનક હળાહળ विष બહાર આવ્યું, જે એટલું ખતરનાક હતું કે પૃથ્વીનો નાશ કરી શકે. ન તો દેવો અને ન જ દાનવો તેને સ્વીકારવા તૈયાર થયા. જ્યારે સમસ્યા વિકટ બની, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ સલાહ આપી કે ભગવાન શિવનો આશરો લેવો. શિવજીએ જગતની રક્ષા માટે તત્કાળ હળાહળ પીને તેને પોતાના કંઠમાં અટકાવી લીધું, જેના કારણે તેમનો કંઠ નીલવર્ણી થઈ ગયો અને તેઓ ‘નીલકંઠ’ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા. આ કથા શિવરાત્રિ સાથે સીધી જોડાયેલી છે. - પ્રલયની કથા:
અન્ય કથા મુજબ, એક સમયે પ્રલયનો ભય થયો હતો. દેવી પાર્વતીએ ભગવાન શિવની આરાધના કરી અને તમામ જીવમાત્ર માટે કૃપા કરી તેમને રક્ષવા માટે પ્રાર્થના કરી. શિવજીએ પ્રસન્ન થઈને કહ્યું કે જે પણ વ્યક્તિ મહા મહિનાની વદ ચૌદસે તેમના તપ અને ભક્તિથી પૂજન કરશે, તેમને તેઓ પ્રલયથી ઉગારશે. આથી મહાશિવરાત્રિનું વિશેષ મહત્વ છે. - શિવની પ્રિય રાત્રિ:
સૃષ્ટિ સર્જન બાદ એક વખત દેવી પાર્વતીએ ભગવાન શિવને પૂછ્યું કે તેમનો પ્રિય દિવસ કયો છે. શિવજીએ ઉત્તર આપ્યો કે મહા મહિનાની વદ તેરસની રાત્રિ તેમને સૌથી વધુ પ્રિય છે. પાર્વતીએ આ વાત સહચરો અને દેવતાઓ સુધી પહોંચાડી અને પછીથી માનવ સમાજમાં પણ શિવજીની આ પ્રિય રાત્રિ તરીકે તેનું વિશેષ મહાત્મ્ય વિક્સ્યું. - શિવની આરામની રાત્રિ (ધ્યાન અવસ્થા):
એક ઓછી જાણીતિ કથા અનુસાર, શિવરાત્રિ એ સમય છે જ્યારે ભગવાન શંકર એક પ્રહર માટે આરામ કરે છે, એટલે કે તેઓ ધ્યાનમગ્ન સ્થિતિમાં હોય છે. આ દરમિયાન શિવ તત્વ શાંત હોય છે અને વિશ્વમાં પ્રવર્તતા નેગેટિવ તત્વો – જેમ કે તમોગુણ અથવા હળાહળ જેવી શક્તિઓ – વધુ સક્રિય થાય છે. તેથી શિવ તત્વને શાંતિ અને સત્વગુણથી જોડવા માટે આ રાત્રે ભગવાનને બિલિપત્ર, ધતૂરા, રૂદ્રાક્ષ વગેરે અર્પણ કરવામાં આવે છે.
મહાશિવરાત્રિનું મહત્ત્વ: મહાશિવરાત્રિ શા માટે ઉજવાય છે? જાણો પૌરાણિક ધોરણે ત્રણ મુખ્ય માન્યતાઓ
દર વર્ષે હિંદૂ પંચાંગ મુજબ મહા મહિનાના વદ પક્ષની ચતુર્દશી તિથિએ મહાશિવરાત્રિનો પાવન તહેવાર ઉજવવામાં આવે છે. આ વર્ષે, 18 ફેબ્રુઆરી શનિવારના દિવસે આ તહેવાર છે. ખાસ વાત એ છે કે આ વર્ષે શનિપ્રદોષ પણ આ જ દિવસે છે, જેના કારણે મહાશિવરાત્રિનું મહત્ત્વ અને મહત્વ વધુ ઊંડું બની જાય છે.
પૂરાણ, વેદ અને શાસ્ત્રો ભગવાન શિવ, એટલે કે મહાકાળના મહાત્મ્યને વિસ્તૃત રીતે દર્શાવે છે. ભગવાન શિવને હિંદૂ ધર્મના મૂળ સ્ફૂરક અને આદિદેવ માનવામાં આવે છે. માન્યતા અનુસાર ૩૩ કરોડ દેવોમાં ભગવાન શિવ શ્રેષ્ઠ અને સર્વોચ્ચ માનીતા દેવ છે. તેઓ ત્રિલોકમાં અનન્ય, અલૌકિક અને સર્વશક્તિમાન રૂપમાં પૂજાય છે.
ચાલો જાણીએ એવી ત્રણ માન્યતાઓ, જે મહાશિવરાત્રિને વિશિષ્ટ બનાવે છે:
- ભગવાન શિવ લિંગરૂપે પ્રગટ થયા:
પૌરાણિક કથાઓ પ્રમાણે, મહા મહિનાની કૃષ્ણ ચતુર્દશી ની રાત્રે ભગવાન શિવ પ્રથમ વખત નિરાકાર સ્વરૂપે, લિંગ રૂપે પ્રગટ થયા હતા. ભગવાન બ્રહ્મા અને વિષ્ણુએ તેમના આરંભ અને અંત જાણવાની કોશિશ કરી હતી, પણ સફળ થયા નહોતા. ત્યારે જ શિવજી જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે સામે આવ્યા અને પોતાની દૈવી હાજરી દર્શાવી. તેથી આ દિવસને શિવના લિંગરૂપે અવતરણ દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. - શિવ-પાર્વતીનો વિવાહ:
આ દિવસે ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના પવિત્ર વિવાહની પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવણી થાય છે. અનેક મંદિરોમાં શિવ વિવાહ સાથે જોડાયેલી પરંપરાઓ અનુસરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ઉજ્જૈનના મહાકાલેશ્વર મંદિરમાં શિવનવરાત્રી તરીકે 9 દિવસનો વિશિષ્ટ ઉત્સવ મનાવવામાં આવે છે, જ્યાં મહાકાલેશ્વર ભગવાનને વરરાજા તરીકે શણગારવામાં આવે છે. આવી પરંપરા ભારતના અન્ય ખ્યાતનામ શિવમંદિરોમાં પણ જોવાઈ છે. - 12 જ્યોતિર્લિંગોનું પ્રાગટ્ય:
મહાશિવરાત્રિ અંગે એક અન્ય લોકવિશ્વાસ અનુસાર, આ દિવસે સમગ્ર ભારતમાં આવેલા 12 જ્યોતિર્લિંગોના દર્શન પ્રથમવાર થયા હતા. તેથી આ દિવસને પવિત્ર અને શુભ માનવામાં આવે છે. આ 12 જ્યોતિર્લિંગો છે:
સોમનાથ, મલ્લિકાર્જુન, મહાકાલેશ્વર, ઓમકારેશ્વર, કેદારનાથ, ભીમાશંકર, કાશી વિશ્વનાથ, ત્ર્યંબકેશ્વર, વૈદ્યનાથ, નાગેશ્વર, રામેશ્વરમ અને ઘૃષ્ણેશ્વર. દરેક જ્યોતિર્લિંગની પોતે અલગ મહત્તા અને કથા છે.
શિવ શબ્દનો અર્થ:
‘શિવ’ શબ્દ સરળ ઉચ્ચારવાળો હોવા છતાં ઊંડો અર્થ ધરાવે છે. તેનું મૂળ ‘વશ’ અને ‘કાન્તૌ’ ધાતુમાંથી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે – જે સર્વપ્રિય છે, સર્વઅનંદદાયક છે. એટલે શિવનો અર્થ આનંદ પણ થાય છે. તેમનું એક અન્ય નામ ‘શંકર’ છે – જેમાં ‘શં’ નો અર્થ થાય છે આનંદ અને ‘કર’ નો અર્થ છે કરનાર. એટલે ‘શંકર’ અર્થાત્ આનંદ આપનાર.
શિવરાત્રિ અને ઉપવાસનો અર્થ:
નામ પ્રમાણે, શિવરાત્રિ રાત્રે થતી પૂજાની પરંપરા છે. ભક્તો આ રાત્રે ચાર પ્રહરમાં જાગરણ કરીને શિવજીનું પુજન કરતા હોય છે. માન્યતા છે કે આ રાત્રે ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી ભૂમિ પર ભ્રમણ કરે છે અને જેમણે આ દિવસે ઉપવાસ રાખીને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તેમને શિવજીની વિશેષ કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.
નિષ્કર્ષ:
મહાશિવરાત્રિ માત્ર તહેવાર નહિ, પણ એક આત્મશોધન અને શિવ તત્વ સાથે એકરૂપ થવાનો અવસર છે. ભક્તિ, શાંતતા અને ધ્યાનથી ભક્ત શિવની કૃપા મેળવવાની ઈચ્છા રાખે છે અને જીવનમાં આધ્યાત્મિક ઊંચાઈ તરફ આગળ વધે છે.
